Posts

Showing posts from 2012

JOSE RIZAL AT KASAYSAYAN --E. San Juan, Jr.

Image
JOSE RIZAL:PANGHIHIMASOKNGIMAHINASYONG
PANGKASAYAYAN
ni E. SAN JUAN, Jr.


Palasak nang ituring sa kasalukuyan na ang paksang inihudyat ng pamagat ko sa lekturang ito'y gamit na gamit na, ibig sabihi'y nakasusuya kundi nakaaantok. Ako man ay sawa na sa mga panayam at talumpating nag-uumapaaw sa clicheng pumupuri sa kabayanihan ng "First Filipino" (bansag ni Leon Ma. Guerrero), mga gasgas na halimbawa at de-kahong pagtataguyod ng kumbensyonal na sukat ng kahalagahan ayon sa pamantayan ng dominanteng uri sa lipunan. Lihis sa nakaugaliang pagtatanghal sa kulto ni Rizal, sa panimula'y nais kong isusog ang ilang panukalang makasisilbing mapanghamong pambungad sa ilang repleksiyon ko tungkol sa tatlong sanaysay ni Rizal: "Liham sa Mga Kakabaihan sa Malolos" (1889), "Sobre la Indolencia de los Filipinos" (1890), at "Filipinas, dentro de Cien Anos" (1890).
PanimulangImbentaryo
Sa pagtaya ko, tatlo ang mahalagang naisakatuparan ni Rizal sa kanyang…

KAMERA--ILUSYON O KATOTOHANAN: Sining at Agham ng Potograpiya--E. SAN JUAN, Jr.

Image
NAKITA MO BA?  ILUSYON AT KATOTOHANAN NG KAMERA'T POTOGRAPIYA

ni E. SAN JUAN, Jr.
Direktor, Philippines Cultural Studies Center, Connecticut, USA

Ngayong halos lahat ay gumagamit ng cellphone na may kamera,  lahat ay nasanay sa akalang pagkinunan mo ng foto ang tao, pangyayari o tanawin, nahuli mo na ang katotohanan.  Ang kamera ay hindi nagsisinungaling. Ito ang palasak na opinyon. Ang kamera ay mapapagkatiwalaang saksi o testigo sa anumang bagay.

Tingnan dito sa Internet Website ang mga litrato ng boksing "Manny Pacquiao versus Juan Manuel Marquez ." Sa foto ng suntok ni Marquez, narehistro ang impak ng galaw sa mga mukha ng dalawang magkalabang boksingero.  Kakabit nito ang caption at balita tungkol sa imahen. Sino ang magsasabing mali o hindi totoo ang nangyari?  Hayan ang katibayan, ebidensiya.   Knockout si Manny, hatol ng institusyon.  Ayaw kang maniwala?

Buhat nang maimbento ito noong siglo 1900, ang kamera ay naging mabisang instrumento ng industriya at Estado. Nad…

ANYAYA UPANG HUWAG MAPANGANYAYA

Image
  ANYAYA UPANG HUWAG MAPANGANYAYA

Tila birong nahulog sa sulok ng hardin
Nagkandirit muna bago lumukso't lumipad ang anghel at naparam
Di sigaw kundi bulong:
                Bakit narito ka? Sinong tumawag?

Baka naman tagpo o yugto ito sa telenobelang pinakasasabikan
Niyari ang nangyari: sumaksi ang walang patid na prusisyon ng sakit, hirap,
Dusa pakataboy--
               bahala na, bathalang buwisit  lintik  kamiyerdahan--

Paraluman ng guniguni, nasaan ka't di mo kami iligtas sa iskandalo ng buhay?
Kumikirot ang sugat sa kuko, ramdam ito sa singit ng pangarap
Ngunit balewala sa iyo, nakikipag-otso-otso ka sa likod na groto ng Birhen....

Ilang mansanas ba'ng dapat ubusin upang matakasan ang balisang panaginip?

Mutya ng panganib, baliin ang buto ng pitso sa tamang kasukasuan
Bago maibasura ang kalansay sa mandarayang sirko't laro ng mundong hibang...
Sambitin ang mahikang kataga nang mabuksan ang pinto
At mapawi ang walang maliw na hilahil, ligalig, gusot at gulo sa panimdim....

Aw…

ANG KABAYO SA TORINO

Image
PAGBABALIK   SA TORINO, ITALYA

ni E. SAN JUAN, Jr.



Isang tahimik na dapit-hapon iyon nang walang anu-ano’y latikuhin
at hagupitin ng may-ari ang kabayong upahan—

Ulanin siya’t arawin, walang imik kapwa
ngunit sandaling huminto, biglang hinataw, pinalo’t walang humpay na hinagupit

Nagkataong nasaksihan ito ni Friedrich Niezsche—
nanuot sa laman ng pantas ang latay mula bumbunan hanggang talampakan
dagling sumugod at niyakap ang pobreng hayop na nakalupasay,
pagkwa’y nauntol  natigagal  dahan-dahang  bumalik sa ulilang silid
ilang araw pagkaraan, wala pang ‘sang linggo, siya’y natuklasang baliw….

Limot na ang kabayo ni Bartolommeo Colleoni, ni Heneral Andrew Jackson;
Hindi maisingkaw ang animal ni Don Quixote, isinugang Pegasus….

Sa lansangang maulap humahagos ang anino ng Imperador Alejandro
biglang dumagsa sa ulo ng tropang sumusugod
lulan ng dumadambang Bucephalus,
                    umaarangkada ang mga armadong kabalyero

Sa likod ng katedral sa Torino,  bulong ng pagaspas ng palapa ng palma
Masi…

TRANSISYON

Image
TRANSISYON: ANG UNA AY HULI.....





Kahapon, sa "Last Will and Testament" ng yumaong awtor Benjamin Appel,     nakasulat ang habiling "Huwag gumastos sa punerarya, sunugin ang labi at
       itapon sa gubat o dagat."  Simple lang.

Samantalang nagbabala na ang rehimeng Aquino ng CyberCrime Law
Bukod sa nakasusukang krimeng hagupit sa bayan: 114 biktima ng Extrajudicial     killings, 127     ng bigong pagpatay, 70 ng tortyur, at 12 ng sapilitang pagkawala     (dokumentado ng KARAPATAN).
Nakahalang ang mga kalansay at duguang bakas ng biktima sa tarangkahan ng     Malakanyang.
Wala pa akong nilagdaang "Huling Habilin" ngunit taas-kilay na
        ang pagmamatyag sa bumubulwak na putik sa angkla bago ilaglag ang             layag....

Naudlot ang pangakong ipadadala ko ang protesta sa pagkapiit nina Alan Jazmines     at iba pang bilanggong pulitikal...
Napaliban ang pag-uwi namin mula sa Ransom Center kung saan nakalagak ang
        mga papeles ni Benjamin Appel, awtor ng…

PATUNGONG ANTARTIKA (rebisado)--E. SAN JUAN, Jr.

Image
PATIANOD SA AGOS NG  DAGAT PATUNGONG ANTARTIKA



Ayon sa pantas, walang bago sa ilalim ng araw, ang nagawa'y gagawin muli
    at ang nangyari na'y masasaksihan muli, lahat ay nasa kahinugan.
Ano pa ang isasakatuparan sa gulang na ito?
Buhay ay isang biro, magaan o mabigat, mapait o maanghang....
Ang katalagahan ay di kapani-paniwala, kakatwa, nakamamangha.

Ngayon at sa oras ng paglisan, ipanalangin sa kalikasan ang mga inulila't        iniwan.

Matanda ka na't maraming kapanahon ay lumisan na, tumugpa na
    patungong Antartika.
Kaya di katakatakang umarte kang baliw, hibang, kulang-kulang....
Nakapaligid ang mga multo ng lumipas, mga kaluluwang nanunukso.
Humihingi ako ng sagot ngunit di ako binigyan....

Ngayon at sa oras ng paglisan, ipanalangin sa babaylan ang mga inulila't     iniwan.

Hinanap ko ngunit di ko natagpuan--baka pinuslit ng tusong 
mangkukulam
O ng aninong kaharap ko sa salamin, kakakambal o katukayo....
Kung nagkasala, patatawarin ka raw, 'yon ang dinig ko. Ba…

TUNGO SA ANTARTIKA--tula ni E. San Juan, Jr.

Image
DESAPARECIDONG PATIANOD SA DAGAT 
PATUNGONG  ANTARTIKA


Ayon sa pantas, walang bago sa ilalim ng araw, ang nagawa'y gagawin muli at ang nangyari na ay masasaksihan muli, lahat ay nasa kahinugan.
Ano pa ang isasakatuparan sa gulang na ito?
Buhay ay isang biro, masela't mabigat, mapait at maanghang....
Ang katalagahan ay di kapani-paniwala, malimit nakamamangha.

Ngayon at sa oras ng paglisan, ipanalangin sa kalikasan  ang mga     '   
      inulila't iniwan.

Matanda ka na't maraming kapanahon ay lumisan na, tumugpa na
    patungong Antartika.
Kaya di katakatakang umarte kang baliw, hibang, kulang-kulang....
Nakapaligid ang mga multo ng lumipas, mga kaluluwang di makatulog.
Humihingi ako ng sagot ngunit di ako binigyan....

Ngayon at sa oras ng paglisan, ipanalangin sa babaylan ang mga 
      inulila't  iniwan.

Hinanap ko ngunit di ko natagpuan--baka pinuslit ng tusong mangkukulam
O ng aninong kaharap ko sa salamin, kakakambal o katukayo....
Kung nagkasala, patatawarin k…

TUNGKOL SA USAPIN NG WIKANG PAMBANSA PARA SA PILIPINAS--ni E. SAN JUAN, Jr.

Image
INTERBENSIYON SA USAPIN NG PAMBANSANG WIKA
(Panayam sa Ateneo University, March 12, 2008)

ni E. San Juan, Jr.

1. Sa kasalukuyang matinding sigalot sa bansa, anumang talakayan hinggil sa wika ay tiyak na magbubunsod sa isang away o maingay na pagtatalo. Kahawig nito ang usapin ng kababaihan. Laging matinik ang isyu ng pambansang wika, isang sintomas ng pinaglikom na mga sakit ng body politic. Tila ito isang mitsang magpapasabog sa pinakabuod na mga kontradiksiyong bumubuo sa istruktura ng lipunang siyang nakatanghal na larangan ng digmaan ng mga uri at iba’t ibang sektor.

2. Lalong masahol siguro kung sabihin kong nasa panig ako ng mga nagsususog sa isang pambansang wikang tinaguriang “Filipino.” Tiyak na tututol ang mga Sebuano, Ilokano, Ilonggo, mga alagad ng Taglish, o Ingles, o Filipino-Ingles. Ngunit hindi ito maiiwasan, kaya tuloy na tayong makipagbuno sa usaping ito upang mailinaw ang linya ng paghahati’t paglilinaw, at sa gayo’y makarating sa antas ng pagtutuos.

3. Saan mang …

PAMANA NG MGA KASAMA--ni E. San Juan, Jr.

Image
PAMANA NG MGA KASAMANG NAUNA NANG TUMUGPA MULA 

SA NAGKAKAISANG HANAY

[Handog sa alaala nina  Romeo Capulong,  Roger Rosal, at Arman Albarillo]


Sa dulo ng duguang bahag-hari, ano—sino ang naghihintay?

Isang kunang bakante na, gayak ng kumanlong at kumalinga sa darating--

Gumapang na ang sanggol mula sa pusod ng inang ginahis ng agilang  

    mandaragit….


Sa dulo ng landas, saksi ang magkatipan sa kariktang pumaimbulog

Kahiman nabuwal, bumangon na sa matris ang bayaning kikitil

Sa uring mandaragit sa kabilang dulo ng bahag-hari, kahimanawari—


Langit sa lupa’y magkatalik sa tagpuang kumanlong at humiwalay

Kahit sandali lamang lumitaw  ang mga kulay na kusang naglaho

Laging gayak makitunggali habang dumaramay, saksi sa pagsilang.



                    --ni E. SAN JUAN, Jr.

BUKAS NA LIHAM TUNGKOL SA KRITIKA CIRCA 1972> Sagot kay Virgilio Almario

Image
ANG KONTRADIKSYON NG PAKIKIBAKA AT NI VIRGILIO ALMARIO: ISANG BUKAS NA LIHAM

12 Setyembre 1972
  Connecticut, USA

Mahal na Kasamang Roger:


     Salamat sa kopya ng Dawn, Agosto 17. Ngayon ko lamang natanggap ito. Ang “panunuring pangmasa” ni Virgilio S. Almario, diumano’y tungkol sa 1 Mayo 1971 at iba pang tula, ay nais ko na sanang palampasin yamang ang madaramang animus at hangarin nito’y hindi lamang magpahayag ng mga kuru-kurong pampanitikan kundi manapa’y tahasang maghusga sa karakter ng awtor—sa kahapon, ngayon at kinabukasan ng karera ng isang indibidwal, di lamang katawan kundi pati ispiritu, at wari baga’y bumigkas ito ng “Huling Paghuhukom.”

     Nag-atubili ako’ng baka hindi magkasya kay Almario ang mga nasiping kumpisal ko (baka magdemanda pa ng penitensya sa Isla Balut) o kaya’y maging tampulan lamang ng personal na apolohiya ang sagot ko.  Di napaunlakan ang unang udyok ng kalooban.  Naisip kong maraming mabigat na problema’t mahahalagang paksa ang nasasangkot sa usaping ito…