Tuesday, November 03, 2009

Pangalawang Pagsubok: "Instant Eros"--E.San Juan, Jr.


KAYA PINALAYAS SA HARDIN: Sinamantalang Ulayaw




Habang pinakikiramdaman ang ngiti sa matang pumilantik
Hinagka’t sumimsim
Saglit lamang

Luwalhating kay tamis sumisirit
Saglit lang

Nanuot sa bawat himaymay lubos labis
Saglit lang

Nangalisag sa bangis ng kalmot at kagat
Saglit lamang

Sagad-sagad sumisidhing labis lubos
Saglit lang

Umabot sa kasukdulang putok ng nasa sa laman
Lumbay ng paalam sa pagkaalam

Minsan lamang ang salagimsim

Kaluluwa’y nagkabuhol-buhol sa braso’t binti
Sa lalamunan anong hapdi’t pait

Kusang-loob na pagtatalik mula sa paraisong
Bagamat walang kamataya’y tinalikdan

Saglit lamang

Ay naku, muling hagkan
Apoy ng halik walang taros walang awa kung saan-saan
Walang katapusan

Monday, November 02, 2009

KAYA PINALAYAS SA HARDIN: "INSTANT EROS"


KAYA PINALAYAS SA HARDIN: Sandaling Ulayaw



Hinagka’t sumimsim

Saglit lamang

Luwalhating kay tamis

Saglit lang

Nanuot sa bawat himaymay lubos labis

Saglit lang

Nangalisag sa kalmot at kagat

Saglit lamang

Sagad-sagad sumisidhing labis lubos

Saglit lang

Umabot sa kasukdulang putok ng nasa sa laman

Lumbay ng paalam sa pagkaalam

Minsan lamang

Kaluluwa’y nagkabuhol-buhol sa braso’t binti

Sa lalamunan anong hapdi

Saglit na pagtatalik mula sa paraisong

Bagamat walang kamataya’y tinalikdan

Saglit lamang

Ay naku, muling hagkan

Apoy ng halik kung saan-saan

Walang katapusan


--E. San Juan, Jr.

Sunday, September 13, 2009

2 INTERBENSIYON SA USAPING PANGKULTURA



DALAWANG INTERBENSIYON SA REBOLUSYONG PANGKULTURA:


ni E. SAN JUAN, Jr.
Philippine Forum, New York City




I. MABUHAY KA, KA NIC ATIENZA! HAYO NA PATUNGO SA RENDEZ-VOUS NG MGA BAYANI NG LAHI

[Di nabigkas na panimulang hirit ng pakikiramay sa pagdiriwang ng paglalakbay ni Ka Monico Atienza, sa Magnet Café, Quezon City, 28 Enero 2008, sa kooperasyon ng Kilometer 64 at sa imbitasyon ni Ka Alex Remollino at mga katulong sa okasyong iyon)


Una muna’y pasasalamat sa mga kasamang responsable sa pambihirang pagkakataong ito, isang munting pagdiriwang sa buhay at gawa ni Ka Monico Atienza. Hindi ito gaya o gagad sa mga komedya tungkol sa “Pinagdaanang buhay ni Haring Ferdinand…” na sadyang ipinataw sa atin ng mga Kastilang mananakop upang sambahin ang mga aristokratang panginoon noong sinaunang panahon. Manapa, ito’y antitesis o kasalungat ng mga diskurso ng kabuktutan. Si Ka Nic ay isang komunista, tutol sa sistemang piyudal at burgis, tutol sa di mapaniil at mapang-alipin na orden. Makabayang guro, lider-aktibista, rebolusyonaryo ng masang Pilipino.

Isang karangalan kong gamitin itong okasyong ito bilang interbensyon ng isang balikbayang nagkaroon ng pagkakataong maging kaibigan at kapanalig ni Ka Nic. Kabilang ako sa henerasyong namulat sa nasyonalistikong kilusang pinamunuan nina Recto, Laurel at Tanada noong dekada 50. Si Ka Nic ay anak ng Sigwa ng dekada 60 at 70, ng Kabataang Makabayan at First Quarter Storm. Gayunpaman, kami’y parehong produkto ng U.P. at may ugat sa pambansang demokratikong pakikibaka laban sa diktaduryang Marcos at US imperyalismo. Bagamat di mag-kaedad, magkapanalig naman sa isang mahabang martsa ng sambayanan.

Hindi ko na matandaan kung paano kami nagkilala. Bagamat binanggit niya ako sa kanyang mahalagang pag-aaral, ang tesis niya tungkol sa panitik ni Jose Corazon de Jesus, BAYAN KO—banggit na pagpuna o pagsalungat sa aking limitadong pagtingin sa ilang tula ng makata noong dekada 50, hindi ko kilalang personal si Ka Nic. Kaya ang pagtatagpo namin sa pagbabasa kay Huseng Batute ay isang tanda rin ng tinaguring “Elective Affinities” ni Goethe. Ano ang signipikasyon ng mga di-kinukusang pangyayari? Anong katuturan at kabuluhan niyon? Kung bakit, kahit hindi natin gusto, ang takbo ng kapalaran ay siyang umuugit sa ganitong mga pagsasanib at pagbubuklod, at nagbubunga ng kaganapang ating inaasam ngunit di akalaing malalasap. Marahil, ito’y aral ng materyalismong pangkasaysayan, na nilagom ni Engels sa ganitong pagsipat: Sa watak watak na mga tangka at kilos, nagkakaugnay din sa malao’t madali, di man natin nais o sinasadya, sa bawat indibidwal na aksyon, naisusulong sa kolektibong paraan ang kasaysayan tungo sa tagumpay ng kalayaan at pagkakapantay-pantay. Hindi ito pamahiin kundi aksyoma ng materyalismong dialektikal, ng Marxism-Leninism at mga turo ni Mao Tsetung. Narito ang bisa ng pilosopyang pumapatnubay sa sosyalistang pagbabago sa buong daigdig sa harap ng kasamaang hasik ng kapitalistang globalisasyon, na binansagang “war of terror.”

Marahil, noong dekada 60 o 80, di ko matandaan, nag-karoon kami ng engkwentro. Sino ang magkapagsasabi? Si Clio lang, ang bathala ng kasaysayan. Sa gunita ko, nito na lang dekada 90 nagkahuntahan kami. Kapag may programa ang CONTEND, kung saan kami ang facilitator, naroon si Ka Nic na may memorableng interbensyon sa palitang-kuro at argumentasyon. Ang impresyon ko sa kanyang pagkatao’y hindi pangkaraniwan. May halong kakatwa. Tila isang eksenang tigib ng “uncanny” o mahiwagang damdamin o pagpapakiramdam. Bago ko nakaharap sa pisikal na katayuan si Ka Nic, siya’y isa nang legend o mito sa grupo ng mga aktibista. Bakit hindi? Nakaigpaw siya sa napakarahas na karanasan, labis-labis na pagpaparusa na inihambalos sa kanya ng militar-pulisya, ng berdugong kampon ng U.S. imperyalista at mga kakutsabang komprador, burokrata-kapitalista, at mayamang may-lupa. Tila higit pa ang naranasan niyang paghihirap kaysa kay Kumander Dante, na aming inidolo noong panahon ng kilusang “anti-martial law.” Dahil nga sa tibay niya, o katigasan at katatagan ng loob, si Ka Nic ay nagkaroon ng “aura,” nagtamo ng karisma, di man niya hangarin. Di biro, baka sa St. Nic pa humantong ang kuwentuhan.

Balitang nasagap naming mga kasama sa kilusan sa U.S. ang balita ng nangyari kay Ka Nic—ang kalabisang inabot niya sa kamay ng mga hayup na military, ng angkan nina Esperon at Palparan. Kung paano lubhang inabuso ng makapangyarihang pasistang nagsisilbi sa ganid na korporasyong global. Higit pa sa naranasan ng iba, siguro, tulad ng nangyari kina Joe Luneta at iba pang martyr ng rebolusyon. Ngunit paano nga ba masusukat ang hirap at pighati ng mga taong tinortyur ng rehimeng neokolonyal, ng pasistant Estado mula kina Roxas, Quirino, Magsaysay, hanggang kina Cory Aquino, Fidel Ramos, Joseph Estrada at ngayon, ang pasistang gobyerno ni Macapagal Arroyo? Paano masusukat, halimbawa, ang hirap na dinanas nina Judy Taguiwalo o nina Marie Hilao Enriquez at kanyang kapatid na si Liliosa? O sa kasalukuyan, ang mga dinaranas nina Sherlyn Cadapan, Karen Empeno, Luisa Posa-Dominado, Jonas Burgos, sampu ng kanilang mga pamilya at kamag-anak? Paano masusukat ang kirot ng isang batang musmos na biktima ng Estado at militar-pulis?
Isang matanda’t klasikong tanong, mula pa kina Gilgamesh, Sopokles, at Job.

Bukod sa tiniis na karahasan sa panahon ng diktaduryang Marcos-Estados Unidos (1972-86)—paano nga mapapatawad ang mga apologists nito, sina Ople, Cristobal at marami pang sinikal na alipuris—isang mahapding pangyayari sa buhay ni Ka Nic ang assassination attempt sa kanya noong panahon ni Tita Cory. Ipinagbunyi ng ilang kilalang akademiko at pseudo-radikal ang “democratic space” ni Tita Cory, na hitik sa extra-judicial killings at vigilante squads. Maraming napatay noon, huwag nang bilangin ang mga nasawi sa Hacienda Luisita kamakailan, at ang patuloy ng mga masaker na nagaganap. Tila nakaraos din si Ka Nic sa trauma at kapinsalaang natamo noon, di tulad ng mga biktima ngayon ng teroristang Estado. Sa pagtatagumpay niya sa krisis noon, lalo pang lumaki at gumanda ang imahen ni Ka Nic. Tila naging isang nagmirakulong protagonist siya, hindi mortal, hindi karaniwang nilalang. Tila siya naging isang tauhan sa isang kolektibong drama o naratibo ng komunidad.

Alalaon baga’y higit siyang naging kinatawan at simbolo ng di-masusugpong lakas ng sambayanan, bagamat sa katunayan, siya’y isang marupok at masakiting nilikha. Tulad natin, ninuman. Indibidwal na tao siya, bagamat may pangmadlang kahalagahan. Iyan nga ang diyalektika ng buhay, sa Marxistang pananaw.

Kaya nga’t isang kagulat-gulat na pangyayari ang nasapit niya. Nabigla kami na mabalitaan na nagkasakit si Ka Nic, at malala nga, tuluyang nasadlak sa koma. Ito nga ang diyalektika ng mga pangyayari. Sa panghihina ng katawan, naging isang katotohanan ang prinsipyo nina Marx & Engels, ang mga aral nina Lenin, Lukacs, Gramsci, Ho, at Mao. Kakatwa ngunit pangkaraniwan. Higit o labis sa makahulugang handog ni Ka Nic sa pakikibakang mapagpalaya, di man niya tangkain, ang pagpanaw niya—ito’y maituturing na isang sagisag ng di-maiiwasa’t di mapipigilang tagumpay ng pisikal at sekular na kondisyon ng bawat nilalang. Lahat ay mamatay, ngunit ang katuturan ng buhay ay di nakabase sa katotohanang ito, kundi sa kung ano ang ginawa mo upang makatulong sa pagbawas ng paghihirap at sakit ng kapwa? Ano ang naibigay mo sa pagpapabuti ng katayuan ng komunidad na kinabibilangan mo? Bakit pa kailangang mabuhay kung wala naming saysay ang iyong pag-iral sa mundo? Sino ang kapwa na kaiba sa iyo na iyong minahal?

Salamat, Ka Nic, patuloy kang malusog at buhay sa aming puso’t diwa. Kung nais sipiin ang Bagong Tipan, narito: “ kung hindi mamatay ang binhing buto, di magkakaroon ng panibagong buhay.” Sa sakripisyo mo, Ka Nic, buhay ang binhi ng mapagpalayang kilusan at masiglang lumalago ang himagsikang ipinagpatuloy niyo sa tradisyon ng ating mga bayani, mula kina Lapu-Lapu at Andres Bonifacio, Macario Sakay, Juan Feleo, Tagamolila at Jallores, Magtanggol Roque, Liliosa Hilao hanggang kina Cherith Dayrit-Garcia, Maria Lorena Barros at Myra Algarme. Wala nang iba pang makatuturang pagpaparangal sa buhay ni Ka Nic kundi ang pagpapatibay sa okasyong ito ng malusog na pagsulong ng pakikibaka sa kabila ng maraming kapinsalaan at pag-urong, na siya namang masalimuot na batas ng diyalektika ng himagsikan. Sumusugod ang sambayanan sa harap ng mga nasawi’t nabuwal. Pasalamatan natin si Ka Nic sa pagpapatuloy ng ating “mahabang martsa” sa tunay na pambansang kasarinlan at katarungan.

II.


II. INTERBENSIYON SA USAPING PANGKULTURA SA OKASYON NG PAGLULUNSAD NG HIMAGSIK, LATHALA NG DE LA SALLE UNIVERSITY PRESS, Disyembre 2005

Taos-pusong pasasalamat ang ipinaaabot ko sa patnugutan ng DLSU Press at ng Anvil Publishing sa kanilang suporta sa awtor at sa kulturang Pilipino. At salamat din sa lahat ng mga kasama’t kapanalig na katulong sa proyektong bumuo ng isang mapagpalayang panitikan.

Noong 1988, sariwa pa ang amoy ng pulbura at alingawngaw ng pag-aalsa sa EDSA, inilunsa dito rin sa bulwagang ito (king di ako namamali) ang akda kong Ruptures, Schisms, Interventions sa tulong nina kasamang Fanny Llego at Marjorie Evasco. Bahagi na ito ng kasaysayan.

Noon ding taong iyon lumabas ang kauna-unahang aklat ng mapanuring pag-aaral at kritika sa mga akda ng kayayaong National Artist, si Nick Joaquin. Ang librong tinutukoy ko ay ang aking Subversions of Desire na inilithala ng Ateneo U Press sa tangkilik ni Esther Pacheco. Tiyak na naubos na, matagal na, ang mga kopya ng dalawang libro. Ngunit bukod dito, isang mahigpit na katahimikan o tangkang paglimot, halos katumbas na rin sa isang sensura ng diktadurya, ang pumapaligid sa Subversions of Desire. Mula sa panig ng kaliwa, pagkutya kay Joaquin ang dahilan. Mula sa panig ng kanan, pilistinismo o takot at malalim na konserbatismo, reaksiyong bunga ng piyudal na pagsamba sa personalidad ng awtor sa halip na pagpapahalaga sa kathang-isip o likhang-sining. Sapagkat hindi positibong pagtampok kay Joaquin, ang puna ko ay anatema sa mga taga-hanga. Kaawa-awang artista ng bansa.

Subalit sa pagbaling sa katha, dapat din nating tandaan na may panganib na magayuma tayo sa petisismo sa sining, isang malubhang sakit na reaksiyon naman sa alyenasyon ng buhay sa lipunang nagumon sa konsumerismo. Sa kasaluyuan, naghahari ang komodi-petisismo sa kalakaran ng buhay sa panahon ng walang humpay na globalisasyon. Ang kapitalistang palengke ang saligan ng halaga, atitudo, panlasa, saloobin, pananaw sa mundo.

Sa krisis ng kapitalismo sa mundo, lantad ang pinakamalalang sintomas o katibayan nito,ang giyera laban sa terorismo—aka mga bansang tutol sa U.S. imperyalismo—na pinamumunuan ng E.U., dapat pagnilayan ang mapait na mungkahi ni Walter Benjamin, isang pilosopong Aleman-Hudyo:”Ang bawat likhang sining ay sabayang dokumento ng sibilisasyon at dokumento ng barbarismo.” Sibilisasyon kung tutukuyin ang matagumpay na pakikibaka laban sa nesesidad ng kalikasan, sampu ng karahasan ng namumunong uri sa bawat yugto ng kasaysayan ng lipunan hinati sa uri. Barbarismo naman, sapagkat ang panahon at lakas na ibinuhos sa pagyari ng tula o simponya—ang pagkain at panahong malaya sa paggawa--ay nagmumula sa pagsasamantala, pang-aalipin, panghuhuthot, at pagpigang dugo’t pawis sa katawan ng libu-libong manggagawa’t pesante—ang nakararaming taong walang pag-aari kundi ang kanilang lakas-sa-paggawa.

Kasama na rito ang siyam o sampung milyong OFW na bubumubuo ng diyaspora ng Pilipino sa buong mundo. Ang barbarismo ay siyang pagkakait ng kalayaang malasap ang ganda at kaluwalhatiang bunga ng sakripisyo ng milon=milyong biktima na dominasyon ng imperyalismo at kolonyalismo simula pa noong paglalakbay ni Magellan at Columbus hanggang sa Cold War ng nakaraang siglo at giyera laban sa terorismo ngayon.

Halimbawa ng barbarismong partikular ang kolaborasyon ng mga intelektwal sa unibersidad, pintor, manunulta, mga artista sa pelikula,at ibang alagad ng sining sa kalupitan at korupsiyon ng rehimeng Marcos. Paano tayo makapaniniwala na ang panitikan at mapagpalaya o nakaangat mula sa kamyerdahan ng araw-araw na kalakaran kung ang mga National Artist natin ay naging mga bayarang alipores ng diktadurya? O patuloy na taga-suporta sa sistemang bulok? At paano maituturing ang pantayong pananaw na may kabuluhan kung ang “tayo” ay isang mistipikasyon lamang, o kaya ang”tayo” ay kinabibilangan ng mga ganid na minoryang nagsasamantala sa nakararami?

Hanggang ngayon, hindi pa nahuhusgahan ng bayan ang mga kawalang-hiwang pang-aabusong nagawa ng rehimeng Marcos. Wala pang tunay na “settling of accounts.” Ang mga biktima ay wala pang hustisya, patunay nga ng pelikulang Imelda ni Ramona Diaz. Naghahari pa rin ang mga dinastya ng mga trapo, kaakibat ng paghahari ng mga uring kakutsaba ng US imperyalismo—ang mga panginoong maylupa, burokrata-kapitalista, komprador, at mga militar na suhay ng neyokolonyal na sistemang umiiral.

Sa pangwakas, maitanong natin kung ang “tayo” ay maibubukod dahil ito’y gumagamit ng isang wika lamang. Itinanong ako kamakailan, sa isang panayam, kung ano ang wika ng Pilipino. Bagamat hindi pa nga natin alam kung paano maipapakahulugan ang “Pilipino,” susog ko ito.

Ang sagot, walang pasubali, ay wikang Pilipino. Hindi Ingles. Ngunit dapat idugtong kaagad: Tulad ng identidad ng Pilipino, alam natin, ang wikang binuo at nabubuoay bunga ng isang malawakang proseso ng pagbabago,
O sa mas egsaktong kataga, proyekto. Ang wika, tulad ng kalikasan ng subjectivity o kasinuhan ng Pilipino, ay hindi maikakabit lamang sa lugar o lupang sinilangan, rituwal, damit, pagkain, gawi, bagamat lahat iyan ay maituturing na simbolo o sagisag ng identidad. Sa aking palagay, ang wika ng nagsasariling bansa ay wikang ginagamit ng masa sa pakikibaka upang matamo ang dignidad, kalayaan, at tunay na kasarinlan. Sa ngayon, abse sa partikular na kontradiksiyon ng tunggalian ng mga uri, sa atin at sa buong daigdig, dapat gamitin ang lahat ng wika, kung kinakailangan—Ingles, Cebuano, Tausug, atbp, upang maisulong ang dalawang layon: masigasig na politikalisasyon at pag-organisa sa kamalayan, at malawak na mobilisasyon ng nakararami para maisakatuparan ang prinsipyo ating ipinaglalaban:
Ang pambansang demokrasya.

Dapat din tandaan na ang kalaban ay nangungusap din sa ating wika, Ingles man ito o Pilipino. Ang “tayo” ay hindi lamang matitiyak sa bisa ng wika, kundi sa proyektong pampulitika na ating itinataguyod. Ito ang panukat sa identidad.

Kung ito nga ang adhika ng kilusang pang-masa, mabisang makaaabot ang mensahenito sa lalung nakararami sa pamamagitan ng wikang maiintindihan ng nakararami. Ito ang dahilan sa pagpili ko ng Filipino bilang wika ng pakikipag-ugnay at pakikisangkot sa tunggalian sa teritoriyong neyokolonyal. Sa panahong ito ng giyera laban sa terorismo ng estado,terorismo ng imperyalismong Usatmga kakutsabang lokal, ang problema ng identidad, o ng tahanan—“home” sa “borderless world” nina Patricia Evangelista at mga postmodernismong alagad ng globalisasyong kapitalismo—ay nakasalalay hindi sa wika, o sa tangkang magbalik-bayan sampu ng mga Balikbayan Boxes, kundi sa proyekto ng bawat isa kung ano ang kinabukasang kanilang hinahangad at sinisikap-likhain. Saan ka man nanggalin, o paroroon, ito ang dapat maging saligan sa pagtaya sa iyong buhay.

Nawa’y magkaisa tayo sa pagsulong sa kolektibong proyektong maisakatuparan ang katarungang panlipunan, kasarinlan, at tunay na demokrasya’t pagkakapantay-pantay, sa paglinang sa wikang ginagamit ng sambayanan sa araw-araw na pakikibaka. Ito ang layunin ng dalawang librong inilulunsad sa hapong ito. Hindi wika ng mananakop ang sasambitin ko sa pangwakas—Tenk you beri mats—kundi maraming salamat, at mabuhay ang bayang naghihimagsik.

Kamakailang fellow sa W.E.B. Institute, Harvard University at propesor sa English & Comparative Literature sa University of the Philippines, Diliman, Quezon City, si E. San Juan, Jr. ay naging fellow din ng Rockefeller Foundation Study Center sa Bellagio, Italy; Fulbright professor of American Studies sa Katholieke Universiteit Leuven, Belgium; at visiting professor of literature sa National Tsing Hua University, Taiwan, bukod sa naging lecturer sa pitong unibersidad sa Taiwan sa pagtataguyod ng Academia Sinica ng Republic of China. Ilulunsad noon 2008 ang libro niyang BALIKBAYANG SINTA: An E. SAN JUAN READER ng Ateneo University Press. Kalalabas lamang ng mga libro niyang IN THE WAKE OF TERROR (Lexington Books), US IMPERIALISM AND REVOLUTION IN THE PHILIPPINES (Palgrave Macmillan), & BALIKBAYANG MAHAL: PASSAGES FROM EXILE (Lulu.com); TOWARD FILIPINO SELF-DETERMINATION (SUNY Press); at CRITIQUE AND SOCIAL TRANSFORMATION (Edwin Mellen Press).

Sunday, August 09, 2009

LUPA TUBIG HANGIN APOY


LUPA TUBIG HANGIN APOY:
Metamorposis at Balat-kayo sa Daigdig ng Pakikipagsapalaran


ni E. SAN JUAN, Jr.

1. LUPA

Nagulat namangha nang bumangga ang balikat natin—aksidente o itinadhana?--
sa pagsalikop ng Blumentritt at Misericordia, pook
ng aking kasibulan at paniningalang-pugad, di sinasadya.

Naligaw ng landas pauwi. Kundanga’y namulat sa ilang, iniilag-ilagan. Sa guhit-
tagpuan, nagkabungguan. Kaibigan, ito’y himutok ng kapus-palad.

Nakapangangalisag--nasa loob pa ba ako ng utak ng kung anong bathala,
binabalak pa, kung sakali. Gayunpaman, dapat magpasiya. Di bale, nawala sa gitna ng paglalakbay. Nasaan ang lagda, palatandaan habang inaabangan ang kagampan?

Buhay ko’y dapat isauli, tanggap ko. Dapat sundin, talimahin: muhon dito, bakod
doon. Ngayon, pagkaraan. Sapagkat gumanap na, aanhin pa ang bukang-liwayway? Ipagbilinan: subaybayan.

Ipinagmumuni: tigil na muna. Pag-aralan ang dahilig na tarundon, baluktot na
pilapil pasikut-sikot sa laberinto ng alabok luwad burak. Suriin ang talibis, tugaygayan ang likaw ng serpiyenteng nagkabuhol-buhol.

Ngunit di nagulo ang hanay ng mga bato sa daan. Orden vs. Anarkiya. Kung anong
mangyayari. Kahapon, ngayon na, hinaharap. Anong kahulugan ng kasaysayan? Tarukin sa kinalawang na ugat sa pusod ng gunita.

Samakatuwid, bawat hibla ng sinulid na sinukat, pulutin at ihabi ng sagisag sa
gulanit na talaarawan. Ngayon, kahapon, bukas.

Hinanap ang muhon bakod tanda lagda bakas na nakaukit sa tinataluntong
landas sa tanikala ng liku-likong panimdim.

Kronolohiya ng pintakasi’t pithaya. Bawat guhit o linya’y umiigting sa lambat ng
pagbubulay-bulay sa lansangang maalikabok. Nagpuputok ang dibdib, budhing mabalasik. Di masayod ng dunong o talino.

Huwag ituring na maligaya hanggang di ka natatalisod. Magulo pa sa sangkwaltang
abaka ang direksiyong naihayag. Walang tiyak na destinasyon, pinuluputan—totoo ba o hindi? Nagkukunwari lang?

Bawat hakbang ay lumilikha ng daan, saan ka man naroroon, kahit bumanggat
bumara sa binuksang tabing. Masdan mo: hiwa’y naghilom at di naglaon, lupa’y sumasalamisim, bumalong.

Kaluluwang nagkatawan, bagong ahon ako’t bagong salta, ngunit nabalaho sa
masukal na kalyeng tinahak, walang biro, habang namamaluktot ang malay sa gilid ng bangin, inaaninaw ang tulay sa dako po roon,

hinihimok bumalangkas ang teorya sa praktika, upang tuloy ilangkap at iugnay ang
kutob at hinuha sa bato’t putik ng katalagahan dito sa lupang kinagisnan.


2. TUBIG

Pinaglilirip ko kung bakit mabaho ang dagat sa baybayin ng Laguna Bay na
umaapaw sa basura’t dumi—sagisag ng kaunlaran ng bansa?

Di na sumasalpok ang alon sa batuhan ng pampang, at may pagkakataong nangyari
na di mo makuhang pumihit o bumalik—“One-way Street” lamang—ngunit disyertong lagusa’y dinidilig din ng alimuom ng daing at bumubugang hamog ng dalamhati

at sa sinumang makatagpo sa pagkakataong pambihira, para kang natuklaw ng kung
anong pangil na kumagat at bumaon sa ulirat, kaya hindi ka tuloy nakaabot sa kabilang baybay na laging inaasam-asam.

Tila ulol habang tumatawid sa tulay—Adyahan mo kami, Anghel ng ligalig at hilahil,
umahon, lumusong, umakyat, bumaba—humingi ng saklolo—

Umalalay ka, irog, sa pagsusumamo ng nawindang na muslak, kung pwede’y
ipamanhik--

Bakit di mapigtal sa isip ang larawan mong sumalampak doon sa matris ng unawa,
sumupling sa antig ng pagsuyo, imaheng kinulong sa inarugang dalumat, agimat o anting-anting laban sa ditang kay pait,

at kung saan sumupling ang tadyang ng libog at hibo ng pagnanais, doon sa langib
ng sugat, lapida ng kaluluwang naligaw habang sinusukat ang talim ng guniguning suwail taksil mapagkunwari, bakit hindi?

Sige, walang atras, bagamat sa salaming umaagos, mahirap maaninag kung sino,
kung ano—Adyahan mo kami, Anghel ng malikmatang pag-asang nilunod sa imburnal ng pangimpan at pagdidili-dili,

tanong ko sa iyo: Mapipigil ba ang daloy ng pangyayari at agos ng along
bumubuwag sa balakid baradong lagusan—hayan, masdan mo--nalulusaw ang anumang sagwil hanggang bakas na lamang ang masagap sa yapos ng inandukhang bait ng kayumangging lipi—

Galugarin ang masukal na loob bagamat nagiyagis, at baka doon nagtatago ang
lihim ng pagbabago—kilabot sa panimdim ang problema kung makababalik pa ang musmos na paglingap samantalang umaanti-antilaw ang sipat ng natisod na ulirat.

Harayang madaya, mapagparaya-- nagbabakasakali, labis sa hinagap lagpas sa
alulod ng kaluluwang inabot ng tabsing sa dagat—iwing hulagway na lumihis sa kinagawiang paghahambing at pagtatambal.

Bawat saglit nalululusaw hanggang bakas na lang ang maabot mo—sukat nang
sagipin, gumaod at sagipin ang nilumot na timbulan ng minimithing pagbabago

Dalangin ko’y matupad ang nais at atas ng puso, sukdang buhay ay ihandog sa
tunggalian ng uri, umahon, lumusong, ilunsad ang pita hanggang sa kandungan ng nagkubling kalaguyo (sumalingit sa gulo’t hinagpis) humimlay,

At doon, kung saan tumitibok pa ang lihim at lakas ng paglikha, ipalasap ang
luwalhati’t galak sa biyayang nadukal sa mga nabuwal, di magtutugot sa gitna ng kabuktutan at terorismo ng Estado, doon kung saan tumitining humihinahon unti-unti ang luntiang usbong ng pakikibaka at biyayang buko ng pulang dalampasigan.


3. HANGIN

Anong multo sa dibdib ang tumangis nang tumulak ang tren? nang umalis ang
bapor?

Di na abot-tanaw Sumasalimbay ang langay-langayan at doon naglambitin sa agiw
ng gunita kapagkwa’y biglang umulan winalis ang labi ng handaan sa hardin ng huling panambitan at inilibing sa hungkag na utak

Umihip bumuga ang libog sa buntot ng malikot na banog-lawin na nakaangkla sa
nakalalangong buhok ng mutyang nilalangit—habulin, labnutin, ikintal doon ang taimtim na pangako nilagom sa pagniniig

Itaob ang mga haliging humaharang sa aliw ng pakikibaka Hayun, nakatanod doon
ang kasapakat ng tadhana’t panahong nagunaw sa luhang nalaglag sa titig ng kwago ni Minerva

Lumipad na ang habilin at kung saan napadpad ang mensahe kung saang pook
naligaw hanapin at sunggaban ang hiyas ng sakripisyo upang makapagtawid-buhay hanggang di matagpuan kung saan ibuburol ang pinipintuhong diwata

Sinukat ng lasog na pakpak ang lugar ginagay ginalugad hinalungkat binunot ang
tinik sa noo ng sawimpalad tinanggihan kapagkwa’y
hinabol upang harapin ang balighong parabula ng kontradiksiyon

Baligtarin ang bakod na humahadlang sa angil at simbuyo ng kamalayan Walang
pasubaling nabagabag ang isip sa paghuhunos ng
talinghaga—Liksi, loobin ang pambihirang pagkakataon

Itaob ang dulang tapos na ang pista Baligtarin ang mangkok Pagtaklubin ang
taliwas at magkasalungat na nilalang sakmal ng pag-aalinlangan—Magpasiya sukdang ikasawi ng buhay!

Bawat oras bumibigat ang bagwis ng batu-bato Bumabalisbis ang ideyang
nagliwaliw—anong bilis ng pitlag ng balahibong inalagwa sa malayang himapapawid

Sumingaw ang bughaw na alimuom sa pusod ng gabing pawisan hapo sa
pakikipagtalik at di inaakalang makabubuntis kaya tuloy nagising ang mga impaktong malagkit ang hipo sa tarangkahan ng gunita at naninibasib

Sugo ng amihan: baliktarin ang batas ng kapalaran, bumalikwas sa utos ng tadhana

Huwag mag-alinlangan o mag-atubili tumingala’t tanawin kung ang buwa’y di
natinag ng lumalambong na buhawi’t unos ng mangungulimbat at sa dulo ng hagdan hudyatan tulungan ang mga nakiramay

Batiin ang nakasisilaw na buntung-hininga ng umaga habang pumapaimbulog ang
pulang bagwis ng panaginip lulan ang mga pangako hinala sapantaha hula—narinig ko iyon, maniwala ka, nasaksihan nang tumulak ang tren at umalis ang bapor at lumipad ang eruplano sa gawing kanluran



4. APOY

Pinukaw ang naglalatang na ningas ng aliw sa isang bar sa Pasay noong
nanininagalang-pugad—wika nila, krisis ng pagkatao-- hinahanap ko pa ang agham ni Siddhartha sa lupang tiniubuan

Di pa batid ang palaisipan ng paglimot sa sarili-- mula sa pusod at puyo ng
mapagbalat-kayong lungsod ng arkipelago sumibol ang diwang bumulas sa dingas at lagablab ng karanasan

Kailangan ang tiwala kung matutuklasan ang birtud ng imahinasyon sa daang
masalimuot sa tulong ng bantas pahiwatig titik ng sining sa tipanan nilagom sa aral ng paglalagalag

Katipan sa gubat ng utak itambad mo ang hubad na dibdib sa laro ng guniguni
upang makilala ang hulo’t luwasan ang direksiyon ng agos ng kabalantukang daan malayo sa hardin ng pagsisisi’t pagsasalawahan

bagamat kinulapulan ng pulang abong umuusok pa tinukso inudyakan subalit
ipakita ang noong sugatan sa Anghel ng hilahil at pakikipagsapalaran habang mitsa ng pulbura’y sumiklab at nag-alapaap sa kamalayan

habang sumisidhi ang pagnanasa sumikdong paghahangad ang bumighani’t
sumakop sa budhing naligaw sa pagitan ng kidlat at kulog malapit na sa dulo ng landas nakatutok sa gilid ng bangin

Hindi tinangkang matagpuang nakagulantang ang bangkay dugong dumanak sa
kurbadong lansangan ng Maynila Kinakailangang bang alamin kung sinong nasawi’t sinong pumaslang? Pakiramdaman lang, giliw, sa halip na timbangin

At tuloy nahubaran nanuot sa buto ang katotohanan habang agaw-dilim
pumapanaw ang kristal na bahag-haring lumubog-lumutang sa laot palaisipang kaleidoscope na sinuyo sa isip hanggang takip-silim

Ulilang nakipagsapalaran, nakipagdebate sa mga diwatang nalipasan ng gutom sa
pampang— Itigil ang panangis, tapos na ang laro’t paligsahan

Ikaw, taglay ang lason sakit na walang lunas pumipihit sa turnilyo’t banog-lawin
ng peti-burgesyang kontradiksiyon—

Itigil ang daing at huwag aksayahin ang panahon kahit mapariwara masdan ang
napigtal na ulap na namukod at hiwalay na lumangoy, nag-iisa, lubhang mapangahas. ulilang mandirigma

Hinablot sa matris ng paglalayag at pagsisiyasat ginahasa ng dahas ng dayuhang
sumakop—dapat tayong kumalas bumalikwas sa gabing nalugmok sa gilid ng dagat na binalot ng balatkayong ambil ng talinghaga mapagkunwaring salitang hitik sa gayuma

tumagos ang tawag mo ang bigkas mo nasilayan kita’t nagbago ang
panganorin—ipagpatawad mo, malikmatang paraluman, naidlip sa silong ng kabalintunaang haliparot, di ko mapagwari kung paano nahuli’t nagapos ang mayumi’t busilak na daliri ng umaga, samantalang

Hayun! buntalang bumagsak kislap ng bituing bukal sa titis ng iyong balintataw,
at sa dako pa roon, sunog ng salamander ng kababalaghang humahagibis sa daungan ng ating pagtatalik bago tayo nagkahiwalay

Hayun! tumatawid sa nabuwal na tulay sa ibabaw ng kinalawang na daang-riles sa
Blumentritt ng aking pagkabata umuusad lumalakad habang tulog -- balahibong nangalisag, huwag sanang pagdamutan--

Ikaw ba o siya? tayo, lahat -- ang somnambulistikong propeta ng iyong natupok na
kamusmusan at muling pagkabuhay.

_________

Saturday, July 25, 2009

HARAYA MANDARAYA MAPAGPARAYA




HARAYA MANDARAYA MAPAGPARAYA



Bagamat nahihimbing ka sa kabilang silid (baka nagtutulug-tulugan lamang?)
nagitla sa bira’t bigwas mula sa kung anong nabistay
sa kamalayang naidlip habang napamalik-mata sa TV
batbat ng balita tungkol sa giyera sa Iraq at Afghanistan
hulagway na sinala ng budhi (masalimuot pa sa tunay na karanasan)
hinalughog mula sa hukay ng utak hitik sa panaginip—
Doon ba ibinurol ang mapait na alaala
Bakit susunod sa teorya nina Freud at Lacan?

Samantalang sa tuhod nagsalabid ang gayuma ng salamisim hinugot
sa nabuking istratehiya ng sining-para-sa sining (palpak na hinuha)
Akala mo ba’y tiwalag ka sa kilabot ng mga pangyayari

Pinugutan ng ulo si Zoilo Francisco, taga-Gamay, Samar—
huwag kang magtiwala sa guhit hanggang wala ka sa langit

Anong hayup anong ahas ang gumapang mula sa puntod ng mithing nawaldas
bumibigkis sa leeg, sa balakang (nakadipa ka sa kabilang silid walang muwang)
napagulantang nang lumingon at pumihit, sumisilip ang ngiti—

Nalugmok sa kabulaanan—walang haplos o lambing ang imahen sa TV—
putok gulpi’t palo dagok sindak ng pagkilala
(Inaantabayanan ang kidlat mula sa bughaw na alapaap)

Anong hiwagang binudburan ng asin, limahid na libog ng bugaw na mangungulimbat
ang dapat matarok habang gumagala ang iyong ulirat sa pagkaidlip --

Naghihintay ka ba ng pagbabago? (marahan kang bumaba sa hagdan, walang paalam)
Bilanggong pinaso ang suso ginahasa Kinoryente ang bayag pinagbubugbog
Nagimbal. Labis na kabuktutan. Umilag sa tilamsik ng aninong lumisan.

Hagkan mo akong mahigpit, ulilang Anghel, yapusin ang hubad na gabing buto’t balat—
Papanaw ng walang ungol o gibik (sino ka, banyaga)

Talang pumaimbulog bituwing nalaglag nahulog mula sa arko ng iyong pilik-mata
Lilisan ng walang saklolo (sino ka, dayuhan)

Yapusin mo ang kaluluwang umusbong sa langib ng sugat
at sunggaban ang guniguning suwail (sino ka, kapiling)
duguan, lumuluhod sa naghihingalong katawan ng pagsasarili

--ni E. SAN JUAN, Jr..

Wednesday, July 08, 2009

US IMPERIALISM AND REVOLUTION IN THE PHILIPPINES-by E. SAN JUAN, Jr., published by Palgrave Macmillan



U.S. Imperialism and Revolution in the Philippines
By E. San Juan, Jr.


After Afghanistan, the Philippines has become the second battlefront in the "global war on
terrorism." U.S. troops have intervened to fight the Abu Sayyaf, a CIA creation, as well as the
Communist-led New People's Army. This is a challenge to all Americans: will they allow U.S.
imperial domination to continue? This book is a critical analysis of the social and political crisis of the Philippines under the brutal Arroyo regime. What are the stakes? Peace, social justice for 87million Filipinos and 10 million Moros, democracy, genuine independence, and the struggle for selfdetermination. [272 pp. / 1-4039-8376-3 / $69.95 cl.]


"San Juan is one of the sharpest and most clarifying voices vis-Ă -vis Filipino/U.S. and Filipino/world relationships extant. He is an internationalist and political analyst of high morale. It’s about time his incisive theoretical summations are given broader access to strengthen the growing understanding of the multicultural united front of progressive thinkers around the world."
--Amiri Baraka, author of Tales of the Out and Gone

"San Juan is a scholar of remarkable range and varied talents…remarkable for his commitment to literature and culture as vital areas of contemporary social life."
--Fredrick Jameson, author of Postmodernism, or, The Cultural Logic of Late Capitalism

"San Juan is one of the world’s most distinguished progressive critics. His book on Carlos Bulosan, among his numerous works, is one of the major documents in the development of Third World cultural criticism."
--Bruce Franklin, John Cotton Dana Professor of English and American Studies, Rutgers University

"This book provides a panoramic exposition on the Philippine experience over the past century. The author offers a new articulation of the deeper-level experience, masterfully appropriating colonial discourse and turning it in on itself."
--Sam Noumoff, McGill University, Montreal

"San Juan’s intervention in the current debates on cultural studies is both necessary and significant. We can all learn valuable lessons from the Philippine experience."
--Ngugi wa Thiong'o, author of Wizard of the Crow
CONTENTS:
Introduction * Post-9/11 Warnings: The Return of the Anglo Conquistadors * Imperialism under Its Victims' Eyes *Symbolizing Resistance against Empire * Language and Decolonization * Understanding the Bangsa Moro Struggle for Self-Determination * Terrorism and Popular Insurgency * Emergency Passage to the Liberated Zones * Afterword


E. SAN JUAN, JR. heads the Philippines Cultural Studies Center in Connecticut, USA. His latest works include Racism and Cultural Studies (Duke U Press), Working Through the Contradictions (Bucknell U Press), In the Wake of Terror (Lexington Books), Toward Filipino Self-Determination (SUNY Press), and Balikbayang Sinta: An E. San Juan Reader (Ateneo University Press, Philippines). San Juan was recently a fellow of the Rockefeller Foundation Study Center at Bellagio, Italy; and 2009 fellow of the W.E.B. Du Bois Institute, Harvard University.

_________________________________________________________________








THE NATIONAL-DEMOCRATIC STRUGGLE IN THE
PHILIPPINES


by E. SAN JUAN, Jr.

When U.S. occupation troops in Iraq continued to suffer casualties every day after
the war officially ended, academics and journalists began in haste to supply capsule
histories comparing their situation with those of troops in the Philippines during the
Filipino-American War (1899-1902). A New York Times essay summed up the lesson
in its title, “In 1901 Philippines, Peace Cost More Lives Than Were Lost in War” (2
July 2003, B1)), while an article in the Los Angeles Times contrasted the simplicity of
McKinley’s “easy” goal of annexation (though at the cost of 4,234 U.S. soldiers killed
and 3,000 wounded) with George W. Bush’s ambition to “create a new working
democracy as soon as possible” (20 July 2003, M2).
Reviewing the past is instructive, of course, but we should always place it in the
context of present circumstances in the Philippines and in the international arena.
What is the real connection between the Philippines and the current U.S. war against
terrorism?
With the death of Martin Burnham, the hostage held by Muslim kidnappers
called the “Abu Sayyaf” in Mindanao, the southern island of the Philippines, one
would expect more than 1,200 American troops (including FBI and CIA personnel)
training Filipinos for that rescue mission to be heading for home in late 2002. Instead
of being recalled, reinforcements have been brought in and more joint military
exercises announced in the future. Since September 11, 2001, U.S. media and Filipino
government organs have dilated on the Abu Sayyaf’s tenuous links with Osama bin
Laden. A criminal gang that uses Islamic slogans to hide its kidnapping-for-ransom
activities, the Abu Sayyaf is a splinter group born out of the U.S. war against the
Soviet Union in Afghanistan and used by the government to sow discord among the
insurgent partisans of the Moro National Liberation Front and the Moro Islamic
Liberation Front. Protected by local politicians and military officials, the Abu
Sayyaf’s persistence betokens the complicated history of the centuries-long struggle
of more than ten million Muslims in the Philippines for dignity, justice, and selfdetermination.
What is behind the return of the former colonizer to what was once called its
“insular territory” administered then by the Bureau of Indian Affairs? With Secretary
E. San Juan 2
Colin Powell’s decision to stigmatize as “terrorist” the major insurgent groups that
have been fighting for forty years for popular democracy and independence—the
Communist Party of the Philippines and the New People’s Army, part of a coalition
called the National Democratic Front, the introduction of thousands of U.S. troops,
weapons, logistics, and supporting personnel has become legitimate. More is
involved than simply converting the archipelago to instant military bases and
facilities for the U.S. military—a bargain exchange for the strategic outposts Clark Air
Base and Subic Naval Base that were scrapped by a resurgent Filipino nationalism a
decade ago. With the military officials practically managing the executive branch of
government, the Philippine nation-state will prove to be more an appendage of the
Pentagon than a humdrum neocolony administered by oligarchic compradors (a
“cacique democracy,” in the words of Benedict Anderson), which it has been since
nominal independence in 1946. On the whole, Powell’s stigmatizing act is part of the
New American Century Project to reaffirm a new pax Americana after the Cold War
Immediately after the proclaimed defeat of the Taliban and the rout of Osama
bin Laden’s forces in Afghanistan, the Philippines became the second front in the
U.S.-led war on terrorism. Raymond Bonner, author of Waltzing with Dictators (1987),
argues that the reason for this second front is “the desire for a quick victory over
terrorism,… the wish to reassert American power in Southeast Asia….If
Washington’s objective is to wipe out the international terrorist organizations that
pose a threat to world stability, the Islamic terrorist groups operating in Pakistancontrolled
Kashmir would seem to be a higher priority than Abu Sayyaf” (New York
Times, 10 June 2002). Or those in Indonesia, a far richer and promising region in
terms of oil and other abundant natural resources. As in the past, during the Huk
rebellion in the Philippines in the Cold War years, the U.S. acted as “the world’s
policemen,” aiding the local military in “civic action” projects to win “hearts and
minds,” a rehearsal for Vietnam. The Stratfor Research Group believes that
Washington is using the Abu Sayyaf as a cover for establishing a “forward logistics
and operation base” in southeast Asia in order to be able to conduct swift preemptive
strikes against enemies in Indonesia, Malaysia, Vietnam, China, and
elsewhere.
Overall, however, the intervention of U.S. Special Forces in solving a local
problem inflamed Filipino sensibilities, its collective memory still recovering from
the nightmare of the U.S.-supported brutal Marcos dictatorship. What disturbed
everyone was the Cold-War practice of “Joint Combined Exchange Training”
exercises. In South America and Africa, such U.S. foreign policy initiatives merged
with counter-insurgency operations that chanelled military logistics and equipment
to favored regimes notorious for flagrant human rights violations. In Indonesia
E. San Juan 3
during the Suharto regime, for example, U.S. Special Operations Forces trained
government troops accused by Amnesty International of kidnapping and torture of
activists, especially in East Timor and elsewhere. In El Salvador, Colombia and
Guatemala, the U.S. role in organizing death squads began with Special Operations
Forces advisers who set up “intelligence networks” ostensibly against the narcotics
trade but also against leftist insurgents and nationalists. During the Huk uprising in
the Philippines, Col. Edward Lansdale, who later masterminded the Phoenix
atrocities in Vietnam, rehearsed similar counter-insurgency techniques combined
with other anticommunist tricks of the trade. Now U.S. soldiers in active combat side
by side with Filipinos will pursue the “terrorists” defined by the U.S. State
Department—guerillas of the New People’s Army, Moro resistance fighters, and
other progressive sectors of Filipino society.
Are we seeing American troops in the boondocks (bundok, in the original
Tagalog, means “mountain”) again? Are we experiencing a traumatic attack of dĂ©jĂ 
vu?
A moment of reflection returns us to what Bernard Fall called “the first
Vietnam,” the Filipino-American War of 1899-1902, in which at least 1.4 million
Filipinos were killed. The campaign to conquer the Philippines was designed in
accordance with President McKinley’s policy of “Benevolent Assimilation” of the
uncivilized and unchristian natives, a “civilizing mission” that Mark Twain
considered worthy of the Puritan settlers and the pioneers in the proverbial “virgin
land.” In Twain’s classic prose: “Thirty thousand killed a million. It seems a pity that
the historian let that get out; it is really a most embarrassing circumstance.” This was
a realization of the barbarism that Henry Adams feared before Admiral George
Dewey entered Manila Bay on 1 May 1898: “I turn green in bed at midnight if I think
of the horror of a year’s warfare in the Philippines where…we must slaughter a
million or two of foolish Malays in order to give them the comforts of flannel
petticoats and electric trailways.”
In “Benevolent Assimilation”: The American Conquest of the Philippines, 1899-1903
(1982), Stuart Creighton Miller recounts the U.S. military’s “scorched earth” tactics
in Samar and Batangas, atrocities from “search and destroy” missions reminiscent of
Song My and My Lai in Vietnam. This episode in the glorious history of Empire is
usually accorded a marginal footnote, or a token paragraph in school textbooks.
Miller only mentions in passing the U.S. attempt to subjugate the unhispanized
Moros, the Muslim Filipinos in Mindanao and Sulu islands. On March 9, 1906, four
years after President Theodore Roosevelt declared the war over, Major General
Leonard Wood, commanding five hundred and forty soldiers, killed a beleaguered
E. San Juan 4
group of six hundred Muslim men, women and children in the battle of Mount Dajo.
A less publicized but horrific battle occurred on June 13, 1913, when the Muslim
sultanate of Sulu mobilized about 5,000 followers (men, women and children) against
the American troops led by Capt. John Pershing. The battle of Mount Bagsak, 25
kilometers east of Jolo City, ended with the death of 340 Americans and of 2,000
(some say 3000) Moro defenders. Pershing was true to form—earlier he had left a
path of destruction in Lanao, Samal Island, and other towns where local residents
fought his incursions. Anyone who resisted U.S. aggression was either a “brigand” or
seditious bandit. The carnage continued up to the “anti-brigandage” campaigns of
the first three decades which suppressed numerous peasant revolts and workers’
strikes against the colonial state and its local agencies.
With the help of the U.S. sugar-beet lobby, the Philippine Commonwealth of
1935 was established, constituted with a compromise mix of laws and regulations
then being tried in Puerto Rico, Cuba, and Hawaii. Eventually the islands became a
model of a pacified neocolony. Except perhaps for Miller’s aforementioned book and
assorted studies, nothing much about the revealing effects of that process of
subjugation of Filipinos have registered in the American Studies archive. This is
usually explained by the theory that the U.S. did not follow the old path of European
colonialism, and its war against Spain was pursued to liberate the natives from
Spanish tyranny. If so, that war now rescued from the dustbin of history signaled the
advent of a globalizing U.S. interventionism whose latest manifestation, in a different
historical register, is Bush’s “National Security Strategy” of “exercising self-defense
[of the Homeland] by acting preemptively,” assuming that might is right.
The revolutionary upsurge in the Philippines against the Marcos dictatorship
(1972-1986) stirred up dogmatic Cold War complacency. With the inauguration of a
new stage in Cultural Studies in the nineties, the historical reality of U.S. imperialism
(the genocide of Native Americans is replayed in the subjugation of the inhabitants
of the Philippines, Puerto Rico, Hawaii, and Cuba) is finally being excavated and reappraised.
But this is, of course, a phenomenon brought about by a confluence of
multifarious events, among them: the demise of the Soviet Union as a challenger to
U.S. hegemony; the sublation of the Sixties in both Fukuyama’s “end of history” and
the interminable “culture wars,” the Palestininan intifadas; the Zapatista revolt
against NAFTA; the heralding of current anti-terrorism by the Gulf War; and the
fabled “clash of civilizations.” Despite these changes, the old frames of intelligibility
have not been modified or reconfigured to understand how nationalist revolutions in
the colonized territories cannot be confused with the nationalist patriotism of the
dominant or hegemonic metropoles, or how the mode of U.S. imperial rule in the
twentieth century differs in form and content from those of the British or French in
E. San Juan 5
the nineteenth century. The received consensus of a progressive modernizing
influence from the advanced industrial powers remains deeply entrenched. Even
postcolonial and postmodern thinkers commit the mistake of censuring the
decolonizing projects of the subalternized peoples because these projects (in the
superior gaze of these thinkers) have been damaged, or are bound to become
perverted into despotic postcolonial regimes, like those in Ghana, Algeria, Vietnam,
the Philippines, and elsewhere. The only alternative, it seems, is to give assent to the
process of globalization under the aegis of the World Bank/IMF/WTO, and hope for a
kind of “benevolent assimilation.”
What remains to be carefully considered, above all, is the historical specificity or
singularity of each of these projects of national liberation, their class composition,
historical roots, programs, ideological tendencies, and political agendas within the
context of colonial/imperial domination. It is not possible to pronounce summary
judgments on the character and fate of nationalist movements in the peripheral
formations without focusing on the complex manifold relations between colonizer
and colonized, the dialectical interaction between their forces as well as others caught
in the conflict. Otherwise, the result would be a disingenuous ethical utopianism
such as that found in U.S. postnationalist and postcolonialist discourse which, in the
final analysis, functions as an apology for the ascendancy of the transnational
corporate powers embedded in the nation-states of the North, and for the hegemonic
rule of the only remaining superpower claiming to act in the name of freedom and
democracy.
The case of the national-democratic struggle in the Philippines may be taken as an
example of one historic singularity. Because of the historical specificity of the
Philippines’ emergence as a dependent nation-state controlled by the United States in
the twentieth century, nationalism as a mass movement has always been defined by
events of anti-imperialist rebellion. U.S. conquest entailed long and sustained violent
suppression of the Filipino revolutionary forces for decades. The central founding
“event” (as the philosopher Alain Badiou would define the term) is the 1896
revolution against Spain and its sequel, the Filipino-American war of 1899-1902, and
the Moro resistance up to 1914 against U.S. colonization. Another political sequence
of events is the Sakdal uprising in the thirties during the Commonwealth period
followed by the Huk uprising in the forties and fifties—a sequence that is renewed in
the First Quarter Storm of 1970 against the neocolonial state. While the feudal
oligarchy and the comprador class under U.S. patronage utilized elements of the
nationalist tradition formed in 1896-1898 as their ideological weapon for establishing
moral-intellectual leadership, their attempts have never been successful. Propped by
the Pentagon-supported military, the Arroyo administration today, for example, uses
E. San Juan 6
the U.S. slogan of democracy against terrorism and the fantasies of the neoliberal free
market to legitimize its continued exploitation of workers, peasants, women and
ethnic minorities. Following a long and tested tradition of grassroots mobilization,
Filipino nationalism has always remained centered on the peasantry’s demand for
land closely tied to the popular-democratic demand for equality and genuine
sovereignty.
For over a century now, U.S.-backed developmentalism and modernization
have utterly failed in the Philippines. The resistance against globalized capital and its
neoliberal extortions is spearheaded today by a national-democratic mass movement
of various ideological persuasions. There is also a durable Marxist-led insurgency
that seeks to articulate the “unfinished revolution” of 1896 in its demand for national
independence against U.S. control and social justice for the majority of citizens (80
million) ten percent of whom are now migrant workers abroad. Meanwhile, the
Muslim community in the southern part of the Philippines initiated its armed
struggle for self-determination during the Marcos dictatorship (1972-1986) and
continues today as a broadly based movement for autonomy, despite the Islamic
ideology of its teacher-militants. Recalling the genocidal U.S. campaigns cited above,
BangsaMoro nationalism cannot forget its Muslim singularity which is universalized
in the principles of equality, justice, and the right to self-determination.
In the wake of past defeats of peasant revolts, the Filipino culture of
nationalism constantly renews its anti-imperialist vocation by mobilizing new forces
(women and church people in the sixties, and the indigenous or ethnic minorities in
the seventies and eighties). It is organically embedded in emancipatory social and
political movements whose origin evokes in part the Enlightenment narrative of
sovereignty as mediated by third-world nationalist movements (Gandhi, Ho Chi
Minh, Mao) but whose sites of actualization are the local events of mass insurgency
against continued U.S. hegemony. The Philippines as an “imagined” and actually
experienced ensemble of communities, or multiplicities in motion, remains in the
process of being constructed primarily through modes of political and social
resistance against corporate transnationalism (or globalization, in the trendy
parlance) and its technologically mediated ideologies, fashioning thereby the
appropriate cultural forms of dissent, resistance, and subversion worthy of its
people’s history and its collective vision.--###

Sunday, June 14, 2009

JOSE RIZAL: ISANG PARANGAL



JOSE RIZAL: PANGHIHIMASOK NG IMAHINASYONG PANGKASAYAYAN

ni E. SAN JUAN, Jr.


Palasak nang ituring sa kasalukuyan na ang paksang inihudyat ng pamagat ko sa lekturang ito'y gamit na gamit na, ibig sabihi'y nakasusuya kundi nakaaantok. Ako man ay sawa na sa mga panayam at talumpating nag-uumapaaw sa clicheng pumupuri sa kabayanihan ng "First Filipino" (bansag ni Leon Ma. Guerrero), mga gasgas na halimbawa at de-kahong pagtataguyod ng kumbensyonal na sukat ng kahalagahan ayon sa pamantayan ng dominanteng uri sa lipunan. Lihis sa nakaugaliang pagtatanghal sa kulto ni Rizal, sa panimula'y nais kong isusog ang ilang panukalang makasisilbing mapanghamong pambungad sa ilang repleksiyon ko tungkol sa tatlong sanaysay ni Rizal: "Liham sa Mga Kakabaihan sa Malolos" (1889), "Sobre la Indolencia de los Filipinos" (1890), at "Filipinas, dentro de Cien Anos" (1890).
Sa pagtaya ko, tatlo ang mahalagang naisakatuparan ni Rizal sa kanyang maikling buhay bukod sa pagsulat ng dalawang nobelang Noli at Fili at ang tatlong akdang nabanggit ko. Una, ang pagtatatag ng Liga Filipina. Nais kong idiin ang detalye na sa una at kahulihulihang pagpupulong ng nasabing organisasyon, may dalawang taong nakadalo roon na sa pagbabalik-suri sa kasaysayang sumaksi ay nakabago ng repormistang layunin noon. Sila sina Andres Bonifacio at Apolinario Mabini, ang una'y sumasagisag sa pagsilang ng himagsikan at ang huli sa pansamantalang pagpanaw
nito sa pananakop ng Amerikano makaraan ang Digmaang Filipino-Amerikano (1898-1902). Kahit anupaman ang pasaring tungkol sa pagkarepormista ni Rizal--alinsunod sa panunuring inumpisahan ni Claro Recto hanggang kina Renato Constantino at Jose Maria Sison--kung walang Liga, wala ring Sigaw ng Balintawak at karamay nito, wala ring Malolos, Balangiga, Sakay, Isabelo de los Reyes, Crisanto Evangelista, at ang tradisyong mapanghimagsik na laging tutol sa umiiral na sistemang walang katarungan, pagkakapantay-pantay, at di-matatawarang kasarinlan.
Pangalawa, isang huwarang simbolo ang pagsasakatuparan ni Rizal sa paglatag ng sistema ng distribusyon ng tubig sa Dapitan, lugar ng kanyang pagtapon. Ang "NAWASA" ng pook na iyon ay isang proyektong pangkomunidad, hindi indibidwal na gawain. Masisinag natin doon ang isang diwang mapanlikha at kolektibistang oryentasyon ng pangitain. Mapipisil din doon ang impluwensiya ng mapanuring agham, ang udyok ng kaluluwang mapagbago, sabayang mapagsira't mapagbuo. Ito rin ang udyok ng pagsulong tungo sa isang kaayusang demokratiko, makatarungan, makatao, malaya--ang rebolusyonaryong simulain at paninindigan ng 1896 Himagsikan.
Pangatlo, munti man ngunit makahulugan: ang isang maikling katha ni Rizal hinggil sa paggamot sa mga kinulam na pinamagatang [sa Ingles] "The Treatment of the Bewitched," naisulat sa Dapitan noong 15 Nobyembre 1895. Nais kong sipiin ang isang talata mula sa ulat na ito na may mensaheng palaisipan na dapat linangin:
Ang manggagaway [o mangkukulam] ay siyang tampulan ng kahirapan ng pagkawalang-muwang at kalupitang pangmadla, siyang scapegoat ng kaparusahan ng Maykapal, ang katubusan ng mga tulirong nagpapanggap. Sa banal na kagalingan ng tao ay katambal ang ganyang kasiraan. Nais ipaliwanag ang lahat at hugasan sa dugo ng iba ang kanyang karumihan. Ang babaing manggagaway ay sa karaniwang tao at sa mapagpanggap kung ano ang demonyo sa mga bathala, ang pakikipagsabwatan kay Satanas noong Siglo Medya, ang pagdanak ng dugo, mga kapalaluan at kahibangan, at iba pang kalapastanganan sa iba't ibang panahon: itong babae ito ang paliwanag sa di-matarok na pagdurusa ng lahat.

Ayon kay Cesar Majul, pantas na awtor ng The Political and Constitutional Ideas of the Philippine Revolution at dating guro ko, ang kaisipang pampulitika ni Rizal (tulad ng kina Emilio Jacinto at Mabini) ay bunga ng ideolohiya ng Kaliwanagan [Enlightenment] sa Europa. Bagamat ito'y tama sa pangkahalatang interpretasyon, kulang ito sa kontekstuwalisasyon na dapat talakaying maigi. Totoo, hiram nga ang balangkas ng kaisipan ni Rizal. Ngunit nagkakatalo hindi rito kundi kung paano ito ginamit, kailan at saan, sa anong natatanging pagkakataon nailapat ang kaipala'y idealismong metapisikal ni Rizal. Hindi maibubukod ang kaisipan sa partikular na pangyayaring kumatawan dito sa kasayayan. Idiniin ni Majul ang paninindigan ni Rizal tungkol sa pangangailangan ng kahalagang moral, katalinuhan, dalumat ng personal na dignidad, at disiplina ng katuwirang ipinataw sa mga likas na gawi o simbuyong natural. Katumbas iyon ng adhikain ng Liga: samantalang itinatanghal ang pangangailan sa industriya at pagtutulungan ng kapwa, ipinagbubunyi nito ang mga katangiang intelektuwal at moral ng tao.
Bukod sa milenaryang pagturing ni Padre Florentino (sa Fili) na ang kalayaan ay hulog o interbensiyon ng langit, ang pinakatanyag na ideya ni Rizal na ipinapalagay na katibayan nga ng kanyang repormista't mapagbigay na pilosopiya ay nakapaloob sa patalastas niyang ika-15 ng Disyembre 1896. Nailahad ni Rizal doon na sa kabila ng kanyang paghahangad sa kalayaan ng bayan, naniniwala pa rin siya na ang kondisyong karapat-dapat bago makamit ang kasarinlan ay ang karanasan sa edukasyon ng sambayanan. Sa paraan ng kaalaman at industriya, magkakaroon ng indibidwalidad ang bayan at magiging karapat-dapat sa kalayaan. Kung walang pagsasanay sa mga kabutihang panlipunan [civic virtues], walang katubusan. Iyan ang pinakamatigas na saloobin ni Rizal.
Maitanong natin: saan at paano sisibol ang mga kabutihang panlipunan kung walang kalayaan ang tao? Ang isyung matinik ay kung anong papel ang gagampanan ng mga kabutihang nabanggit sa laro ng nagtatagisang lakas sa partikular na yugto ng ating kasaysayan. Marahil matitiyak natin ang direkysiyong pagbubuhatan ng sagot ni Rizal sa pagsubaybay sa proseso ng pag-iisip na mapupulsuhan sa tatlong akdang pupunahin ko ngayon.
Sa simula, nais kong imungkahi ang proposisyon na sa sistema ng pagdiskurso ni Rizal matatagpuan natin ang mga salik ng pangitaing istorikal at materyalista. Ang pangitaing ito'y nagkakabisa sa pagkilos ng isang diyalektikal na metodo: ang buhay sa lipunan ay nakabatay sa analisis ng mga samutsaring kontradiksiyon sa isang takdang yugto ng kasaysayan. Ang pinakatampok na kontradiksiyon ay kaugnay ng balangkas ng panlipunang relasyon ng mga uri at ng anyo ng produksiyon ng mga kinakailangan sa buhay, na siya ring katambal ng reproduksiyon ng ideolohiya at pulitikang sumasaklaw sa buong sistemang kinapapalooban ng labanan ng mga pangkat at grupo batay sa kasarian, uri, etnisidad, at iba pang kategoryang pangkultura. Sa kabuuan, ang kontradiksiyon ng mga lakas pampulitika ang nagtutulak sa pagsulong ng kasaysayan mula sa larangan ng nesesidad tungo sa larangan ng awtonomya.
Makikita natin ang diyalektikong analisis sa akdang "Sa Mga Kababayang Dalaga sa Malolos." Mahigpit na nasakyan ni Rizal ang mga lakas pangkasaysayan na yumayari sa karakter ng tao. Inilagay niya sa gitna ng diskurso ang impluwensiya ng ina sa anak, ang lantarang pakikisalamuha nito sa sanggol. Narito ang orihinal na mga pangungusap ni Rizal:

ang babaing tagalog ay di na payuko at luhod; buhay na ang pag-asa sa panahong sasapit....
Sa kadalagahang punlaan ng bulaklak na mamumunga'y dapat ang babai magtipon ng yamang maipamamana sa lalaking anak.... Gawa ng mga ina ang kalugamian ngayon ng ating mga kababayan, sa lubos na paniniwala ng kanilang masintahing pusu, at sa malaking pagkaibig na ang kanilang anak ay mapakagagaling. Ang kagulanga'y bunga ng pagkabata, at ang pagkabata'y nasa kandungan ng ina. Ang inang walang maituro kundi ang lumuhod at humalik ng kamay, huag mag antay ng anak na iba sa dungo o alipustang alipin. Kahoy na laki sa burak daluro o pagatpat o pangatong lamang....

Sa paghatol ni Rizal, lubhang napakabigat ang katungkulan ng ina. Di maikakaila na kapwa magulang ay "binigyan ng Dios...ng sariling isip at sariling loob upan ding mapagkilala ang liko at tapat," pahayag niya. Subalit--sumbat ng ulirat natin--bakit ang babae lamang ang nakasangkot sa gawaing reproduksiyon? Ang ganitong kakulangan ng tesis ni Rizal ay nakatali sa kanyang pagsunod sa tradisyonal na paghahati ng gawaing sosyal/seksuwal sa itinakdang kategoryang panlalaki at pambabae. Sang-ayon si Rizal sa pananagutan ng ina sa mga bagay sa tahanan, sa pag-aalaga sa bata at pangangasiwa ng mga domestikong suliranin. Nakabilanggo ang kamalayan ni Rizal sa idea ng komplementaridad o paglalapat ng dalawang papel ng kasarian: isang pambabae, isang panlalaki. Dahil dito, ikinulong ni Rizal ang mga dalaga sa larangang pantahanan na kusang hindi pinahahalagahan ng isang patriyarkong orden. Sa kabilang dako, ang mga lalaki ang nagtatamasa ng monopolyo sa larangang pampubliko ng ekonomiya, politika, at lahat ng usapin sa lipunang pangkomunidad (civil society). Hindi maitatakwil ang ganitong paniniwala sa "normal" (hindi napagkayarian lamang) na paghahati ng gawaing sosyal/seksuwal ay siyang garantiya ng pananatili ng kapangyarihang patriyarkal at pagmamalabis ng kalalakihan sa daigdig.
Maipapasubali naman na batid din ni Rizal ang pagkakapantay-pantay ng lalaki at babae sa kanilang kakayahang tumupad sa "utos ng rason." Lagpas pa nga sa karaniwang karanasan ang bisa ng makatwirang dunong ng kababaihan, kaya angkin nila ang pribilehiyo sa pagpapalakad at pangangasiwa ng mga institusyong pang-edukasyon. Ang kagalingang ito ay hindi natural o itinadhana ng anatomya ng katawan, bagkos natamo sa pagsisikap. Dito pumapasok ang diwa ng kasaysayan na tila nagkalaman "sa lakas at loob ng babaying tagalog." Paliwanag ni Rizal: "Talastas ng lahat ang kapangyarihan at galing ng babayi sa Filipinas, kaya nga kanilang binulag, iginapus, at iniyuko ang loob, panatag sila't habang ang ina'y alipin ay maaalipin din naman ang lahat ng mga anak. Ito ang dahilan ng pagkalugami ng Asia." Paglimiin natin ang argumento ni Rizal. Sapagkat "ang babayi sa Asia'y mangmang at alipin," sa halip na "maaya't marunong, dilat ang isip at malakas ang loob" na siyang namumukod na katangian ng mga babae sa Europa at Amerika at siyang saligan ng kanilang kapangyarihan.
Ang pag-unlad ng personalidad, samakatwid, ay nakasalalay sa katayuan ng kababaihan. Bagamat opinyon ni Rizal na ang unang kabanalan ay ang pagsunod sa katwiran, umaasa pa rin siya na isasauli ng Diyos ng katotohanan "ang dilag na babaying tagalog, na ualang kakulangan kundi isang ma-ayang sariling isip, sapagkat sa kabaita'y labis." Sa gayon, ang kinakailangan ay hindi kabaitan kundi kaisipang malaya, kasarinlan, at higit sa lahat, katapangan. Hindi tumigil sa Rizal sa matalinghagang panghikayat sa mga babae na "huwag isuko ang pagkadalaga sa isang mahina at kuyuming puso" upang sa gayon ay maturuan ang anak "sa pagiingat at pagmamahal sa puri, pagibig sa kapua, sa tinubuang-bayan."
Ang kasukdulang aral na indinulog ni Rizal--"Ulit-uliting matamisin ang mapuring kamatayan sa alipustang buhay"--ay siyang pinakamaigting na taktikang nagbubuwag sa rasyonalismo ng Kaliwanagang Europa. Pinabulaanan ang metapisika ng batas ng autonomyang pang-indibidwal at kalkulasyong rasyonal nang biglang ipasok ni Rizal ang halimbawa ng mga babae sa Esparta. Ano ang intensiyon nang samantalahin ni Rizal ang pagtutok sa di-kristyanong asal? Sipiin natin ang ulirang aksiyon inilarawan ni Rizal:

Ang manga ugaling ito'y karaniwan sa kanila, kaya nga't iginalang ng boong Grecia ang babaing Esparta. Sa lahat ng babai, ang pula ng isa, ay kayo lamang na taga Esparta ang nakapangyayari sa lalali. --Mangyari pa, ang sagot nang taga Esparta, sa lahat ng babai ay kami lamang ang nagaanak ng lalaki. --Ang tao, ang wika ng mga taga Esparta, ay hindi inianak para mabuhay sa sarili, kundi para sa kaniyang bayan.

Pagkatapos usalin ni Rizal ang mga prinsipyong hango kina Kant, Rousseau, Voltaire, at iba pang paham ng Kaliwanagan, na napagtining sa pitong aral na inilahad niya sa huling dako ng kanyang liham, nagtatapos si Rizal sa isang obserbasyon na tila kabaligtaran. Ang instruksiyon niya ay may himig maka-ina. Sapagkat ang tao ay hindi makatwiran sa kanyang kalikasan, kinakailangan ang katusuhan at realismo. Diyalektikal ang kaisipang nagpapatotoo rito: "Ang pagpapaumanhin ay di laging kabaitan, ito'y isang kasalanan kung nagpapaunlad ng paniniil; walang mang-aalipin kung walang alipin... Ang tao'y sadyang masama na laging nagmamalabis kung nakakatagpo ng mga masunurin!" Sa sitwasyong umiiral, naaangkop ang pagpaplanong istratehikal at kolektibong pagpapasiya.
Lumilitaw ang diyalektikong sensibilidad sa takbo ng pangangatwirang pumapatnubay sa panguna at pangalawang panukala niya. Ang pagtitimbang ng mga lakas at interes na nagtatagisan sa lipunan ay pagsapul sa kontradiksiyong makina ng kasaysayan. Ani Rizal: "Ang ipinaguiging taksil ng ilan ay nasa kaduagan at kapabayaan ng iba." Dugtong pa: "Ang iniaalipusta ng isa ay nasa kulang ng pag mamahal sa sarili at nasa labis ng pagkasilaw sa umaalipusta." Hindi ba umaalingagaw rito ang pinakatanyag na aral ni Rizal na walang tiranya kung walang nagpapabusabos?

Subaybayan natin ang daloy ng materyalismong istorikal sa polemika ng "Sobre la Indolencia." Dito matutunghayan natin ang dinamikong pakikihamok ng mga lakas ng kalikasan at ng kasaysayan. Ang palipat-lipat na pagtining ng kamalayan ni Rizal sa dalawang kategoryang ito ang nagsasadula ng masalimuot na paglalakbay ng kamalayan ni Rizal mula sa materyalismong mekanikal na mana sa mga siyentipikong batas ng mga konkretong bagay na natuklasan noong Muling Pagkabuhay (Renaissance) at sumunod na Rebolusyong Industriyal. Sa gitna nito, malakas pa rin ang mga labi ng kosmolohiyang sakramental na dulot ng pag-aaral ni Rizal sa mga institutusyong ginagabayan ng mga prayle at ng Simbahan. Walang pag-aalinlangang naging tanghalan ang buhay ni Rizal sa pag-ikot ng magkakasalungat na puwersa sa kasaysayan ng kolonyalismo at nasyonalismong katugon nito.
Sa dalawang akdang lumabas sa La Solidaridad masasaksihan natin ang pagluwal ng isang bagong saloobin sa lipunan. Ito ay isang matipunong transpormasyon ng lahat ng mga bagay-bagay sa loob ng pangkasaysayang balangkas, isang lantay na pagpapagalaw ng lahat ng mga pangyayari sa makasaysayang pagpapakahulugan. Sa mediyasyon ng diwang istorikal napapaugnay-ugnay ang kalikasan, aksiyon ng tao, at mga praktikang palaos na, yaong mga dominante, at yaong sumisibol pa lamang. Sari-saring tendensiya ng isip at gawa ang nabibigyan-katuturan sa isang malawak na kabatiran na siyang kumakatawan sa progresibong situwasyon ng demokratikong intelektuwal na katutubo sa kolonya, ang mga ilustrado ng kilusang pamproganda.
Di maikakaila na tumupad si Rizal sa kanyang prinsipyong itinagubilin sa patnugutan ng La Solidaridad: huwag magsinungaling, laging responsable sa katotohanan at matapatang pakikipagkapwa-tao. Kaya nga't tinanggap ni Rizal na ang katamaran ay isang katangiang masusubukan sa mga indibidwal na nilalang sa panahong iyon sapagkat ito'y isang pangkahalatang predisposisyon. Nagsimula si Rizal sa pagtalakay ng ipotesis tungkol sa bisa ng kapaligirang pisikal, laluna ang init ng klima. Subalit hindi sapat maipaliwanag ng batas ng kalikasan ang asal ng tao:

Ang tao ay hindi hayop sa gubat, hindi siya makina, ang pakay niya ay hindi lamang makapaglikha ng bagay salungat sa mga hakahaka ng ilang Kristiyanong puti na nais alipustain ang may-kulay na Kristiyano bilang isang uri ng lakas-pantulak na medyo mas matalino at hindi mahal kaysa bapor. Ang pakay ng tao ay hindi mang-aliw sa damdamin ng iba, ang hangarin niya ay humanap ng kaligayahan para sa kanyang sarili at kapwa sa paraan ng pagtahak sa landas tungo sa kaunlaran at lubos na kagalingan.

Sa pagsisiyasat ng mga kagamitan mula sa masalimuot na karanasan upang maisulong ang situwasyong materyal at intelektuwal, nababago ng sangkatauhan ang mga batas ng kalikasan. Samakatwid, ang kalikasang ito'y hindi katalagahan, manapa'y hilaw na sangkap na mahuhubog at maisasaayos upang tumugon sa kagustuhan at pagnanais ng tao.
Ang ganitong paggalugad at pagsasaliksik sa daigdig ng kasaysayan ang namamaraling istratehiya sa diskurso ni Rizal. Ang mapagpasiyang hakbang na pagtuligsa sa esensiyalismong dogma ng mapanlupig na Kastila ay nasa paglalarawan ng kolonyal na lipunan bilang isang katawang sinalanta ng malubhang sakit. Ang naghihingalong pasyente'y maaaring magkaroon ng "8 milyong pulang korpusel," at sa gayon, maitatanong kung ang ilang puting korpusel sa katawang nasakop ay sapat na upang malutas ang problema ng katamaran? Dagling maniubra ni Rizal mula sa pagdalumat ng anatomya tungo sa isang perspektibang istorikal: "Ang katamaran sa Pilipinas ay isang masumpunging sakit, ngunit hindi ito minamana. Hindi laging ganyan ang mga Pilipino, dili nga ba't saksi ang mga mananalaysay ng mga sinaunang taon pagkaraan ng pagkatuklas ng mga pulong ito." Kasudlong nito ang isang paglalagom ng mga testimonyo ng ilang istoryador--mula kay Morga, Chirino, Colin, Pigafetta, Gaspar de San Agustin, at iba pang kalahi. Lahat ay sama-samang nagpapatunay sa industriya, mapanlikhang talino, sipag at sigasig ng mga katutubo bago lumunsad ang mga Kastila. Hindi lamang sagana sa yaman ng likhang-sining at pangangalakal, manapa'y ang kagitingan sa digmaan, kahusayan sa paglalahad, at pati na pangungulimbat sa karagatan ay nagpapatibay sa tesis na sa Pilipinas bago dumating ang konkistador, nangingibabaw sa mga kalipi ang matipunong pakikisalamuha, kilos, galaw, walang humpay na gawaing lumilikha ng mariwasa't maginhawang kabuhayan.
Ang laman ng sanaysay (bahaging III and IV) ay binibuo ng polemika ni Rizal laban sa pagmamayabang ng Kastila sampu ng naitalang mga rasistang palapalagay. Ang pinakabuod na argumento ay nakatuon sa kalupitan ng mananakop, ang ganid na kasakiman nito sa pangangalap ng kayamanan hanggang umabot sa antas ng pagkaduhagi ng mga katutubo at pagkahirati sa kondisyon ng pagdarahop at pagkadayukdok. Ineksamen ni Rizal ang katawan ng lipunan, ang binansagang body politic. Ikinintal sa mapa ng kanyang diskurso ang magkakatunggaling bisa ng mga pangyayari, pagsisikap ng tao, mga pangangasiwang nagpapahirap sa mamamayan, maling pamamalakad ng gobyerno, upang maibulalas ang retorikal na tanong: "Paano nga ba naipalit ang tamad na Kristiyano sa masipag at matalinong di-binyagan ng sinaunang panahon?" Masinop na idinaliri ni Rizal ang mga digmaang mapangamkam na naglustay ng moral at materyal na lakas ng sambayanan, ang makasirang paglusob ng mga pirata at pagwaldas ng yamang lokal sa pagtatanggol ng mga barangay. Dagdag pa rito ang napakabigat na buwis na ipinataw ng rehimeng dayuhan. Lahat ng ito'y negasyon sa anumang karapatan sa pagpili ng mabuting gawain. Tuwirang nalugmok ang bayan sa kapalarang ikinahihiya: "Nagtatrabaho ang tao para sa isang layunin. Alisin mo ang layuning ito mawawalan ng sigla ang tao."
Bagaman malaon nang humupa ang digmaan, ang pirata, ang pagpipilit na ilahok ang mga katutubo sa hukbong mananakop, nagpatuloy pa rin ang katamarang asal dahil sa mapang-aping pamamaraan ng administrasyong kolonyal. Kinulapulan pa iyon ng mga kabuktutan ng prayle. Binatikos ni Rizal ang masamang halimbawa ng mga maykapangyarihan na nag-astang mga bayaning may angking amor propio ng mga kabalyero ng Siglo ng Pananampalataya. Sila ang kumutya sa gawaing pisikal. Bukod sa ilang puna sa sugalan, pinuna ni Rizal ang pagwawaldas ng yaman sa mga pista, ritwal ng simbahan, pagmamalupit ng pamahalaan, kawalan ng awa o damdamin para sa mga mamamayan. Natatangi sa lahat, dapat isaisip ang edukasyon ng taong ninakawan ng sariling puri at pagmamahal sa sarili: "Idagdag sa kawalan ng materyal na tubo ang kawalan ng moral na hikayat at makikita ninyo na ang taong hindi tamad sa bayang ito ay marahil isang baliw o kaya'y hangal na hampas-lupa."
Sa perspektiba ng kasalukuyang panahon, kapansin-pansin ang pagsisiyasat ni Rizal tungkol sa matatag na pagkatao ng Pilipino sa gitna ng ilang siglong pambubusabos hanggang maging mala-hayop ang hugis niya sa mga banyaga. Napaglirip ni Rizal na hindi nakitil ang pinakabuod ng pagkataong namalagi sa nagaping nilalang, isang dalumat na napukaw tila ng kilalang parabula ni Hegel ukol sa amo at alipin sa Penomenolohiya ng Diwa. Mangyaring tinaya ni Rizal ang kanyang idealismo sa isang hindi masugpong bagay na nagpupumiglas pa rin: "...ang katutubo'y umaangal; nasa dibdib pa rin ang mga adhikain, siya ay nag-iisip at nagsisikap bumangon, at doon nga magsisimula ang gulo!" Samakatwid, sa harap ng pagbabago, paghinto, pagputol, mayroon pa ring nagpapatuloy, ang sub-istratum na tinawag ni Marx na "species-being," alalaong baga'y ang potensiyal para sa kolektibong pagbuo sa identidad ng komunidad. Matatamasa ito (pakiwari ni Rizal) sa pamamagitan ng edukasyon, at pangalawa, sa pag-imbento ng "pambansang damdamin," ng pambansang identidad.
Sa huling daloy ng retorika ni Rizal, matutuklasan natin ang intuwisyon ng diyalektika. Nakapaloob iyon sa paglinang sa laro ng mga kontradiksiyon, sa magkasalungatang bugso ng mga pagnanais, pangarap, at panaginip ng mga pulutong ng tao. Iyan ang umuugit sa kamalayang mapanuri't mapag-ugnay. Ibinanghay ni Rizal ang saligan sa pagtatagumpay ng rebolusyonaryong simulain. Ang bukal at matriks ng tendensiyang ito ay nakapaloob sa samutsaring kontradiksiyon ng mga puwersang iniluluwal ng kasaysayan:

Katakataka ba na sa malupit na pagsupil sa talino at simbuyo ng katutubo, na dati-rati'y matuwid at laging maaasahan--na siyang isiniwalat ng nakalipas na panahon at ng kanyang katutubong wika--ito ngayon ay isang masa ng mga kontradiksiyong karumal-dumal? Ang patuloy na pagtatagisan ng rason at tungkulin, ng organismo at ang kanyang mga bagong simulain, ang digmaang sibil na gumugusot sa kapayapaan ng kanyang budhi sa buong buhay niya, ay nagbubunga ng paralisis ng kanyang lakas. Kaagapay ng masamang klima, ang pangmatagalang pag-aatubili at mga pag-aalinlangan sa utak ang siyang pinagbubuhatan ng katamaran.

Palibhasay may panimbang pangmoralidad na ipinanday ng Kaliwanagang nagbunga ng Rebolusyong Pranses, pinakaimportante ang kalayaan kay Rizal. Maituturing na ito ang una sa dalawang gamot sa istorikal na sakunang humaplit sa katawan ng polis. Ang pangangailangan sa kalayaan ay siyang nagpupunla ng binhi ng rebolusyon--sa tahasang interpretasyon, ang "rebolusyon" ay pagbabalik sa orihinal na kondisyon na naiwan datapwa't naiparangalan sa gunita ng mga ulat na nahimay na sa umpisa ng diskurso. Subalit ang pagbabalik-tanaw na ito ay hindi pagsagip sa luma o pagligtas sa inutil kundi paghabi ng panibagong buhay, paglikha ng kinabukasan.
Sintomas ba ito na bumalik ang romantikong idealismo ni Rizal? Sa palagay ko'y hindi sapagkat kung may bahid man ng utopya dito o pangako ng kaluwalhatian, ito'y kalangkap sa liberasyon ng diwang mapanlikha ng masang ngayo'y namumulat at unti-unting umaakmang paliparin ang rebolusyonaryong ispiritung handa nang pumalaot sa himpapawid. Ang ispiritung ito ay nagpapahiwatig ng sigla ng katawan at katalinuhan ng magkabuklod na bisig ng mga mamamayan.
Bagaman ang kritika ng mga inhustisyang naitala ay humihingi sa wakas ng kalayaan at edukasyon, ang pinakamatining na paglirip niya ay nakatuon sa kawalan ng damdaming pambansa. Ito ang pinakamaantig na susog ng diskurso ni Rizal. Pagpapatibay ito na ang paggiit niya sa talinghaga ng katawan ng komunidad, ang body politic, ay testimonyo sa kanyang taktika na bigyan-diin ang materyal na interes ng tao. Ang tinutukoy dito ay hindi nag-iisang taong nangungulila sa kahiwalayan kundi ang pinagsamang lakas ng bansa: "Ang tao sa Pilipinas ay indibidwal lamang, hindi siya kasapi ng isang bansa. Pinagbabawalan siyang gamitin ang karapatang sumapi sa asosasyon, kaya mahina at lupaypay siya." Sa malubhang sakit na ito, ano ang karampatang lunas?
Ang diyalektikong lapit ni Rizal ay may limitasyong bunga ng mga partikular na pangyayari sa kanyang buhay. Mababanggit natin ang pagtapon niya sa Dapitan, at bago rito ang kahirapang dinanas ng kanyang ina at pamilya sa Calamba nang sila'y itaboy ng mga prayleng nag-aari ng lupang sinasaka. Huwag ding kalimutan ang delikadesa at komplikasyon ng pakikitungo ni Rizal bilang anak na lalaki at isang ilustrado sa gobyerno at prayle, kadahilanang kapwa nagpaigting sa pagdurusang nag-umapaw. Timbangin natin ang bigat ng mga ito sa konteksto ng kanyang pag-aaral, ang pagkaalam sa iskolastikong diyalektika ng mga klasikong pilosopo na sina Herakleitos, Plato, Aristotle hanggang sa mga neyoPlatoniko, Descartes, Spinoza, at Leibniz. Isaalang-alang din natin ang agham pangkalikasan ng mga Siglo 17 at 18, laluna na ang pagkatuklas sa kalkulus na diperensiyal at integral (Leibniz, Newton) at mga ispekulasyon hinggil sa pagkakaisa ng infinite at finite, ang mga kosmolohikal na ipotesis nina Kant at Laplace na siyang naghiwatig na ang kalikasan ay may buhay sa panahon, na ang kalikasan ay may tanging kasaysayan.
Sa kanyang mga pananaliksik sa Europa, walang atubiling naisadibdib ni Rizal ang mga turo nina Kant, Fichte at Hegel. Mabibilang na rito ang teorya ni Kant tungkol sa antinomya ng rason, ang hinagap sa nagtutunggaliang lakas ng kamalayan nina Fichte at Schelling, ang kontradiksiyong nakalatay sa kapaligiran. Sa "Sulat sa Mga Dalaga ng Malolos" at sa "Sobre la Indolencia," masinop na hinimay ni Rizal ang mga kontradiksyong bumabalot sa mga ideya, saloobin, damdamin, at pangarap ng tao. Kontra kay Hegel, isinusog ni Rizal na ang mga pagbabago at transpormasyon sa lipunan at katalagahan ay hindi kagagawan lamang ng konsepto, manapay tunay na pagsulong ng mga lakas ng libu-libong tao sa realidad. Sinikap ni Rizal na lagumin ang materyalismo ng Kaliwanagang Pranses, laluna ang sosyalismong pala-utopya ni Saint-Simon, sa kanyang pagsubok mabatid ang sanhi ng katamaran (daw) ng Pilipino. Lumalabas na ang karakter ng tao ay nakasanib sa uri ng organisasyon ng lipunang kinabibilangan nito. Ang nagbabagong balangkas ng lipunan ay nagbubunyag ng mga batas ng pagkilos, mga itinakdang determinasyon ng kaunlaran. Ang mga penomenang istorikal (pati ideolohiya, porma ng estado, mga iba't ibang institusyon) ay kalangkap at katugma sa isang takdang antas ng pagsulong ng bawat lipunan sa kasaysayan. Ito ang prinsipyo ng istorikal na artikulasyon ng mga proseso sa lipunan bilang labis-na-determinadong pangyayaring kadalasa'y napapagkamali sa isa't isa: ang mga bagay na sumusupling sa pinakasasabikang hinaharap, at ang mga labi ng dating kalagayan.

Sa aking diskriminasyon, "Filipinas, dentro de Cien Anos" ay siyang pinakamabuting huwaran ng materyalismong istorikal na mapapakinabangang oryentasyon sa panitik ni Rizal. Ang huwaran ay may kinalaman sa proyektong paghugot ng balangkas ng panahong darating mula sa laro ng mga kontradiksiyon ng nakalipas at kasalukuyang karanasan. Ating tandaan na ang proyektong ito ay produkto ng krisis sa buhay, tulad ng mga pagtuklas ng bagong katotohanan nina Copernicus, Descartes, Darwin, Marx, Freud, at Einstein. Naganap ito sa pagitan ng pangalawang paglalakbay ni Rizal sa Europa noong Pebrero 1888 at ang kanyang pagtapon sa Dapitan (1892-96). Nagkasudlong ang kritika at praxis upang lumikha ng isang rebolusyonaryong etika. Ang etikang ito ay nakaugat sa prinsipyo na may palaging pagbabago sa mundo--halimbawa, paglaki ng bilang (quantity) tungo sa pagpalit ng porma o hugis (quality)--na umaabot sa antas ng pagsalungat sa nakaraang yugto ng pagsulong. Palatandaan ito ng isang lukso sa pag-unlad, hindi lamang pag-uulit ng sinaunang kalagayan.
Mababanaagan ang ganitong takbo ng isip ni Rizal sa unang hati ng pangatlong akda, "Filipinas, dentro de Cien Anos." Pambungad na tema niya ang ganitong aksiyoma: "Kung walang di-matitinag na kondisyon sa kalikasan, sa kabuhayan pa kaya ng sambayanan na may angking katangiang laging kumikilos at gumagalaw!" Subalit ang kilos sa kasaysayan ay hindi pasulpot-sulpot at walang katiyakan, manapa'y sumusunod sa pagpapatining na mga kontradiksiyon, sa paraang isinaad ni Lenin sa "batas ng pag-iisa at hidwaan ng mga magkakasalungat," na siyang puwersang nagtutulak sa pagtutuhog ng mga sangkap at pagbabagong-anyo ng iba't ibang narasyon ng kasaysayan.
Sa umpisa'y nirebyu ni Rizal ang mga unang dekada ng pagsakop ng Espanya. Ang kapuluan ay nabawasan ng tao, namulubi at naunsyami, tuluyang nawalan ng pagtitiwala sa nakaraan, walang hinagap sa kasalukuyan at walang tinitingala sa hinaharap. Tiyak na ito nga'y naratibo ng kabulukan at paghihingalo, ng pagkakawatak-watak ng dati'y integral na kaluluwa ng sambayanan. Gayunpaman, sa lalim ng pagkaalipusta mailuluwal ang katumbalik na kilos--ibig sabihin, sa pagkontra sa kalagayan iyon makukuha ang tiyak na katubusan sapagkat, ani Rizal, "may mga tao na sa bingit ng kamatayan ay nasasagip ng malabayaning lunas." Sa pagkakalumagak sa negasyon-sa-sarili at panlulupasay bumubukal ang isang di-inaakalang silakbong kabaligtaran: ang kapasiyahan ng kolonisadong tao "na pag-aralan ang sarili at mabatid ang kanyang sakuna." Kinulapulan ng takot at gulo, ang pang-aapi at pagmamalabis ay siyang gumagatong sa apoy ng pagtutol at sa lagablab ng insureksiyon.
Sa pangalawang hati, inihambing ni Rizal ang Pilipinas noong tatlong siglong nakaraan sa kasalukuyang kinalalagyan, kung saan "nahulog ang mga maskara." Hanggang pinangangalagaan ng mga Malayo ang kanilang maramdaming pag-ibig-sa-sarili, uubusin niya ang lahat ng makakaya at isasakripisyo ang buhay upang makamit ang ninanais na kabutihan. Hinulaan ni Rizal na daragsa ang isang popular na pag-aalsa hangga't hindi nagpapaunlak ang pamahalaan at nagdudulot ng puwang sa agos na hindi mapipigil. Noong sinaunang panahon, ang pag-aklas ay lokal at hindi batay sa pangangailangan ng buong lahi. Itinatanong ni Rizal: "Ano't kung ang kilusan ay magmula sa daing ng sambayanan?" Isang bagong elemento ang naitambad: "ang diwa ng bayan ay napukaw ng isang laganap na kahirapan, isang karahasang sumaklot sa lahat ang siyang nakapagbuklod sa mga naninirahan sa buong kapuluan." Nakatulong din sa pagkakaisa ang mga bagong teknolohiyang gamit sa komunikasyon, at sa bisa niyon ay naiintindihan ng mga tao ang pagkakatumbas ng kanilang mga pagdurusa at pagsisikap. Sa gayon natarok ni Rizal ang signipikasyon ng bansa bilang "pinangarap na komunidad," ang damayan ng bawat isa. Hindi mahaharang ng pagdarahop ang mga pagbabagong humihingi ng ganap na kalayaan. Ang tensiyon ng mga puwersang magkakontra ay siyang humuhubog sa karakter ng nesesidad, ng tadhana: "Sa madaling sabi, ang pagsulong at etikal na pag-unlad ng Pilipinas ay natitiyak na, iniutos iyon ng tadhana. Para sa bagong tao, isang bagong sistema ng lipunan."
Ang pangatlong bahagi ng diskurso ni Rizal ay gumagalugad sa mga possibilidad ng mapayapang repormang hulog sa itaas. Ito baga'y tanda ng isang dagling sinupil na pantasya? O manipestasyon ng isang nakagawiang paglilirip?
Unawain natin ang direksiyon ng tugon ni Rizal sa mga taong sumurot sa diumano'y utopyanismong sumusulpot kapag bumabaling ang gunita sa nakalipas: "Subalit malaon nang naiwan ang bayan ng Utopia [inimbento ni St. Thomas More]; ang pagpapasiya at budhi ng tao ay nakagawa na ng mas kagilagilalas na himala, at nakapawi na ng pang-aalipin at parusang kamatayan sa pakikiapid--mga bagay na imposible sa bayan ng Utopia mismo!" Batid ni Rizal na hindi mangyayari ang mapayapang repormang ipinagdarasal niya (at ng mga tauhang tulad ni Padre Florentino), mahangay karahasan ang susupil sa mga nanglilimos ng reporma. Sa kabatirang ito masasapol ang retorikang pangmediko ni Rizal, ang laging pagsambit ng sakit ng katawan kaalinsabay ng kutob ng panganib na hindi magagamot ng siyensiya ang kondisyong yaon. Kaya nga inuntag niya ang mga mambabasa na huwag tumalikod sa nakapanghihilakbot na pangamba bagkus tuwirang makipagbuno sa kung anong nakagigimbal na hiwagang naghihintay sa kaibuturan ng impiyerno. Ang mala-Virgil na patnubay rito ay walang iba kundi yaong partido ng mga propagandista (Marcelo del Pilar, Graciano Lopez Jaena, atbp.) sampu ng kanilang kapanalig sa Pilipinas.
Sa huling dako ng akda, ang pinakamapangahas, naroon ang hula ni Rizal na ang "dakilang Republikang Estados Unidos ng Amerika" ay hindi maaring manghimasok. Hindi sapagkat hindi pahihintulutan ng tradisyong makarepublikano ang pagsakop sa Pilipinas. Mali si Rizal, alam natin, batay sa kakulangan niya ng pag-aaral sa batas ng takbo ng kapitalismo patungong imperyalismo. Sa katunayan, ang kamalian ni Rizal ay bunga ng kanyang matimtimang pagnanasang makalaya ang bayan, ayon na rin sa mga batas ng kalikasan at etika na ang isang bagay na hindi likas sa katawang kinasisidlan ay hindi mananatili roon--malao'y maninira iyon sa katawan kung hindi matanggal, dili kaya'y mabaon doon at tuluyang maburol sa pusod ng organismo. Gayunman, hindi patalistiko si Rizal. Naniniwala siya na may bisa ang lakas-paggawa ng tao. At alinsunod sa edukasyon ni Rizal, umaayon ito sa romantikong boluntarismong hawa mula sa aktibistang idealismo ng Kaliwanagan sa Europa.
Humahantong ngayon ang pangkasaysayang pamantayan ni Rizal sa mapagbuong sintesis ng kritika, praxis, at obhetibong analisis. Mababanaagan ito sa deklarasyon niya: "Isang pinakamakapangyarihang bathalang kilala ng daigdig ang nesesidad, at ito ay resulta ng mga pisikal na lakas na ginagabayan ng mga etikal na lakas." Kaya nga't kahit tinatanggap ni Rizal ang ginagampanang papel ng suwerte at mga di-kinukusang pangyayari, pinagpapayuan niya tayo na huwag masyadong magtiwala sa pagbabaka-sakali. Aniya, "may matatagpuan tayong lohika sa takbo ng kasaysayan na mahirap masinag at unawain, lohikang umuugit sa mga estado at mga sambayanan." Dahil dito, si Rizal ay rebolusyonaryong bihasa sa birtud ng isang realismong mapag-ugnay, isang siyentipiko't mapanaklaw na pangitain, na kawangki ng materyalismong pangkasaysayang nalinang nina Marx, Engels, Lenin, at napagyaman din naman sa ating katutubong tradisyon ng populismong radikal mula kina Bonifacio at Sakay hanggang sa mga kampon nina Isabelo de los Reyes, Pedro Abad Santos, Amado V. Hernandez, Felixberto Olalia, at iba pa.
Ang masigasig na pagsusumamo ni Rizal na dapat pansinin ng Espanya ang daing ng anim na milyong Pilipino, kung hindi'y baka umigting ito sa kapusukan ng galit, ay nagkakaroon ng balintunang katuturan. Ang kahulugan ng mga salita'y dumarami, umaapaw, dumudulas at nakalulusot sa kulungan ng dogma. Sa aking pagmumuni, ang buong sanaysay ni Rizal ay hindi paghingi ng reporma kundi isang pagsisiwalat na nakahulagpos na ang Pilipinas mula sa kapangyarihan ng Espanya, na natitiyak na ang pagsiklab ng rebolusyon, at ang masang Pilipino ay pumasok na sa arena ng kasaysayang pandaigdig. Ano ang katibayan dito? May isang bahagi sa dakong huli ng sanaysay kung saan mawawatasan ang pagkasal ng imahinasyon at realismo, alaala at paghahangad, sa isang pagkakataong binasbasan ni Ernst Bloch ng pariralang "gunita ng hinaharap." Ang mga salita ni Rizal ay naglalarawan ng panahon kung kailan malaya na ang Pilipinas, salamat sa pagsusumikap at madugong sakripisyo ng mga taong sisibol sa lupang magiging landas ng pagsulong, bubungkalin ang lupang minana sa mga magulang at anito at lilikha ng kayaman mula sa masaganang kalikasang nag-aalay ng biyaya sa lahat; at sa gayon ang pangkabuhayan ay sadyang magiging maaliwalas at totoong malaya, ang lahat ay lilipad na tulad ng ibong nakawala sa hawla at ligtas na ngayon, tulad ng bulaklak na bububuka upang ilantad ang kagandahan at ikalat ang halimuyak, at lahat ay malalango sa kapayapaan--maligaya, masigla, laging nakalaang magbigay, at bukod sa lahat, mapangahas.
Mula sa ganitong nakabibighaning tanawin, ano ngayon ang mga aral na makukuha sa diskurso ni Rizal?
Una, ito ang laro ng kontradiksyon na siyang matris ng pagsulong. Magugunita ang pagtatambal nina Ibarra at Elias sa Noli--dalawang tauhang kumakatawan sa magkasalungat na saloobin, gawi, isip, damdamin, at pagnanais. Ang paghawak sa mga kontradiksyon sa lipunan, ang pagtatagisan at pagsasanib ng mga iba't ibang lakas, at ang pag-angat nito sa isang mataas na palapag ng katalahagan--ito ang ulirang pamamaraan o metodo ni Rizal. Hindi ito laos na mga turo na empirikal ang pinagbasehan at patutunguhan, o salawikain na pagpupulutan ng mga halagang ituturing na esensiya ng kapilipinuhan tulad ng uso ngayon. Wala sa ilang datos o laman, kundi sa porma ng pag-iisip at pag-analisis nakasalalay ang matibay na handog ni Rizal sa atin.
Isang halimbawa ang kritika ng indibidwalismo sa Fili: "Ano ang ginagawa ninyo alang-alang sa bayang nagbigay sa inyo ng pagkatao, nagbibigay sa inyo ng buhay at nagdudulot ng mga kaalaman? Hindi ba ninyo nalalamang walang halaga ang buhay na hindi iniuukol sa isang balak na dakila? Isang maliit na batong natapon sa kaparangan na hindi naisasangkap sa alin mang gusali."
Sapagkat masalimuot ang "gusaling" natukoy, ang panitik ni Rizal ay masalimuot din, tigib ng sapin-saping kontradiksyon na nagsasalamin sa mga magkakaibang lakas sa buhay niya, lipos sa samutsaring panig ng katalagahan. Ang istratehiya ng pangangatwiran, retorika, kasaklawan, at bisa ng paghimay at pag-uugnay sa lahat ng elemento ng buhay ay maaaring maging sandata ngayon upang maintindihan ang mga batas ng pagsulong at pagkilos na siyang humuhubog sa ating kapaligiran, sa rebolusyonaryong transpormasyon ng ating buhay. Wala nang mas kapakipakinabang at makabuluhang labi ni Rizal kaysa dito.

MGA TALA
1 Konsultahin ang libro niya: The First Filipino: A Biography of Jose Rizal (Manila: National Historical Commission, 1969).

2 Ang komentaryo ni Renato Constantino ay nasa libro niya: Dissent and Counter-consciousness (Quezon City: Malaya Books, Inc., 1970), mp. 125-46. Ang tradisyonal na atitudo kay Rizal ay makikita sa mga librong ito: Armando Malay, Jose Rizal: The National Hero of the Philippines (Manila: Jose Rizal National Centennial Commission, 1961); Data Papers, International Congress on Rizal, 4-8 December 1961 (Manila: Jose Rizal National Centennial Commission , 1961); Leopoldo Y. Yabes, "Rizal, Intellectual and Moral Leader," na nasa Alejandro Roces, patnugot, A Rizal Anthology (Manila: National Heroes Commission, 1964), mp. 3-49. Ikompara ang mga ideya ni Nick Joaquin, A Question of Heroes (Makati: Ayala Museum, 1977), mp. 51-74.

3 Salin ng awtor mula sa Ingles ni Encarnacion Alzona, Miscellaneous Writings of Dr. Jose Rizal, vol. VIII (Manila: National Heroes Commission, 1964), p. 178. Ang orihinal sa Kastila ay nasa Rizal (Manila: Comision Nacional del Centernario de Jose Rizal, 1961).

4 Maiging nakasaad ang tesis ni Majul sa artikulong ito: Cesar A. Majul, "Three thinkers: how they moved men and events," Archipelago I, 11 (Nobyembre 1974): mp. 8-13.

5 Hindi binago ang baybayin ng mga salita na ayon sa ortograpiyang ginamit ni Rizal sa orihinal. Tingnan sa Jose Rizal, A Letter to the Young Women of Malolos, pinamatnugutan ni Teodoro M. Kalaw (Manila: National Library, 1932), inilathala muli sa Jose Rizal, Political and Historical Writings of Jose Rizal (Manila: Jose Rizal National Centennial Commission, 1962).

6 Wika ni Simoun sa Kabanata VII ng Fili. Konsultahin: Jose Rizal, El Filibusterismo, salin nina Leonardo Dianzon, Inigo Ed. Regalado, at Dionisio San Agustin (Maynila: Manlapaz Publishing Co., 1965), p.49.

7 Salin ko ito mula sa bersiyong Ingles ni Charles Derbyshire na nakasama sa libro nina Gregorio Zaide at Sonia Zaide, Jose Rizal: Life, Works and Writings of a Genius, WRiter, SCientist and National Hero (Manila: National Book Store, 1984), mp. 333-64.

8 Habang matiyagang kinokopya ni Rizal ang Sucesos ni Antonio de Morga sa aklatan ng British Museum, si Friedrich Engels ay madalas nasa London at baka nagkasalubong sila ni Rizal, palibhasay malapit ang dating bahay ni Engels sa natirahan ni Rizal sa Primrose Hill. Namatay si Marx noong 1883; kilalang-kilala siya sa British Museum mula pa noong 1849. Baka sa luklukan din ni Marx sa British Museum namalagi si Rizal noong 1888-89? Siguradong mga hilaw na materyales ito para sa isang nobela.

9 Sa pagsubaybay ni Fr. Jose Arcilla sa buhay ni Rizal, si Rizal ay hindi na repormista ng taong 1890-1891 nang matalo ang kaso ng mga taga-Calamba. Tingnan ang Fr. Jose Arcilla, Rizal and the Emergence of the Filipino Nation (Quezon City: Ateneo University Office of Research and Publication, 1991), p. 234. Ikompara ang opinyon ni General Jose M. Alejandrino, The Price of Freedom (Manila: Solar Publishing Corp., 1986), mp. 1-14.

10 Tingnan ang tala ng interbyu kay Rizal ni General Jose Alejandrino sa kanyang libro: The Price of Freedom (Manila: Solar Publishing, 1987), mp. 3-4.

11 Ang "Filibusterismo," salin nina Leonardo Dianzon, Inigo Ed. Regalado at Dionisio San Agustin (Maynila: Manalapaz Publishing Co., 1965), p. 48.

12 Nais kong ipagunita sa mambabasa na ilang akda ko ang tumatalaky sa kabuuan ng praktika at teorya ni Rizal. Tunghayan ang mga ito: The Radical Tradition in Philippine Literature (Quezon City: Manlapaz Publishing Co., 1971), mp. 7-47; "The Human Condition," Rizal: Contrary Essays, pinamatnugutan nina Petronilo Daroy at Dolores FeriaĂż(Quezon City: Guro Books, 1968), mp. 175-94; Toward a People's Literature (Quezon City: University of the Philippines Press), mp. 20-66; at History and Form: Selected Essays (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1996), mp. 26-37.
Kung nais masundan ang iba pang anggulo sa panitik ni Rizal, maimumungkahi ko ang aklat ni Soledad Reyes, patnugot, The Noli Me Tangere A Century After: An Interdisciplinary Perspective (Quezon City: Phoenix Publishing House, Inc., 1987).