Saturday, February 22, 2014

MAPAGPALAYANG PANITIKAN ni E. San Juan, Jr.

 MAKABAYANG PANULAT  ( Lektura sa Polytechnic University of the Philippines 2/22/2014)

-ni E San Juan,Jr.



Makasaysayang pagkakataon ito upang pag-isipan natin ang halaga ng makabayang panulat sa panahon ng globalisasyon, panahon din ng malubha't lumalalang krisis ng imperyalismong sumasakop sa buong planeta.

Panahon din ito ng paglantad sa "total surveillance" at "drone warfare" na isinasagawa ng US habang patuloy na pinatitingkad ang giyera laban sa "terorismo"--ibig sabihin, ang interbensyong paglusob at paglupig sa mga bayan at grupong kontra sa imperyalismo ng mga higanteng korporasyong nakabase sa US, Europa, Hapon--ang Global North at mga kaalyado nito.

Sa okasyong ito, ilang tesis lamang ang ilalahad ko upang ganap na talakayin natin sa Open Forum, sa pagpapalitang-kuro.

1.  Bagamat kunwaring may kasarinlang republika buhat pa noong 1946, ang Pilipinas, sa katunayan, ay isang neokolonya ng US. Lantad ito sa pagdepende ng oligarkong gobyerno sa poder militar ng US, at sa mapagpasiyang kapangyarihan nito sa WB /IMF, WTO, G-7, UN, at konsortiya ng mga bangko't nagpapautang na mga ahensiya.

2.  Sa pandaigdigang situwasyong ito, nakalukob tayo sa panahon ng malubhang krisis ng kapitalismong pampinansiyal. Ebidensiya ang pagbagsak ng Wall Street, pangalawa sa nakaraang siglo, noong 2008. Mas maselan ito kaysa noong 1929. Napipinto pa raw ang isang mas mapanira't katastropikong pagbulusok sa hinaharap.

3. Bagamat ibang porma't paraan ang akumulasyon ng kapital, ng tubo, dahil sa makabagong teknolohiya ng komunikasyon at transportasyon, sa tulong ng kompyuter at Internet, at konsumerismong namamalas na pangunahing aktibidad sa lipunan---laluna sa mga siyudad sa atin na siksikan na ang malls, trapik, gusaling "call centers," atbp--nakasentro pa rin ang sistemang global sa pagkamal ng nagmamay-ari sa surplus-value na nagmumula sa di-binayarang trabaho ng karamihan. Kasama na ang "service workers," OFW--mahit 12 milyong Pilipino sa Saudi, Hong Kong, at saanmang lupalop. Sa kanilang remitans nakasandig ang ekonomya ng bansa.

Sa ibang salita, ang tubo o kapital ng uring kumukontrol sa malalaking gamit/paraan ng produksiyon, ay hinuhugot pa rin sa lakas-paggawa ng mayorya, ang mga anakpawis, magbubukid, at mga propesyonal na bumubuo sa panggitnang saray, ang petiburgesya.

4.  Ang pinakaimportanteng katangian ng kapitalismo, ayon kay Marx, na siyang birtud na nagtutulak sa tinaguriang "modernization" at "development," at humuhubog ng kultura, lifestyle, at araw-araw na pamumuhay at ito: walang tigil na transpormasyon ng modo ng produksiyon, walang patid na pagbabago ng kagamitan at proseso ng produksiyon ng lahat ng bagay, at reproduksiyon ng relasyong panlipunan/ugnayan ng mga tao.  Ang rebolusyong ito ng "mode of production" na kailangan sa kompitensiya ng iba't ibang paksyon o grupo ng burgesya,  ang saligan ng modernidad sa estilo ng buhay, ng kultura. Sintomas ng pagbabago ay masisilip at makakapa sa dalumat ng ideolohiya.

5.  Ang panitikan ay isang porma ng ideolohiya, tulad ng relihiyon, politika, palaruan/palakasan, mass midya, atbp. Ang namamayaning ideolohiya saanmang lipunan ay instrumento ng naghaharing uri, sa atin ang oligarko, pyudal na maylupa, komprador-burokrata, na kumokontrol sa Estado, hukuman, at sandatahang puwersa nito.

Gayunpaman, sa panitikan bilang ideolohiyang tanghalan o teatro naisisiwalat ang tunggalian ng mga uri, ang iba't ibang hugis, anyo, at proseso ng mga kontradiksiyon sa lipunan. Ang dating at bisa ng literatura ay nakasalig sa malikhaing paghawak at paggamit sa wika.
Sa tawag nito ginagawang sabjek ang indibidwal na nagtataglay ng kamalayang magpasiya't kumilos. Nagkakamalay tayo sa loob ng teksto/diskurso, tumatalab ito sa ating interpretasyon at pagtatasa.

6. Sapagkat sa ordinaryong karanasan, ang tunay na pagtatagisan ng mga uri at sektor sa lipunan ay nakatago o natatabingan ng petisismo sa komoditi--ang buong mundo ng salapi, negosyo, pagpapalitan ng binili-ipinagbili--sampu ng mistipikasyon ng realidad dulot ng relihiyon, pyudal na gawi't paniniwala (demokrasya raw tayo)--katungkulan ng mapagpalayang awtor ang wasakin ang tabing na nagtatago sa katotohanan: ang paghahati ng lipunan sa ilang mayamang nagsasamantala, at karamihang aping binubusabos. Pagwasak ng mga ilusyon at kababalaghang pumapalamuti sa mandaraya't  mapanlinlang na burgesyang orden.

7. Paglimiin ang adhikain ng makabayang awtor: sikapin niyang ibunyag ang katotohanan ng neokolonya, ang patuloy na pagsunod ng oligarkong namumuno sa utos ng US at pagpapailalalim ng kapakanan ng taumbayan sa interes ng korporasyong global.

8.  Ang wika ng panitikan ay madugong larangan din ng paglalaban ng mga uri, ng burgesyang gamit ang Ingles bilang sandatang ideolohikal sa pagsuhay sa buong istruktura ng palsipikadong soberanya at walang hustisyang demokrasya.

Araw-araw, sa TV, Internet, pelikula, at iba pang midya, ang wikang ginagamit--na nakakabit sa mga imahen, dramatikong eksena, performance art, awit, at komplikadong salik ng pelikula, ang wika ang makapangyarihang umuugit ng mensahe na siyang nagtutulak sa ating kumilos, magsalita't gumanap ng isang tiyak na papel sa lipunan, partikular na ang maging konsumer at masunuring mamamayan. Mapang-akit at mapang-gayuma ang nangingibabaw na kakintalan, ang impresyon ng kapaligirin, na nakasaplot sa katotohanan-- kailangang hubarin ang balat-kayo, ang saplot ng pagkukunwari't panlilinlang ng burgesyang ideolohiya.

9.  Ang halimbawa ng AGOS SA DISYERTO ay isang katibayan na ang malikhai't mahusay na artikulasyon ng konsepto sa wikang umaabot sa nakararaming mambabasa--ang wikang sinasalita ng taumbayan--ang siyang mabisang kagamitan sa pagpukaw ng mapanuring kamalayan, ng mapagmalasakit na damdamin, upang makatulong sa edukasyon ng nakararami at mobilisasyon sa mga kolektibong proyektong makapagsusulong at makapagpapabuti sa pulubing kalagayan ng nakararami.

10.  Sa panahon ng globalisasyon, sa mas mabilis at mabilisang pagbabagu-bago ng lahat ng bagay, sa disyerto ng mall at mga "Global City" na itinatayo sa guho ng mga tahanan ng maralitang taga-lunsod at sa bukid na inagaw sa mga magsasaka, kailangan ang mapangahas at subersibong panulat upang tuklasin ang katotohanan at itanghal ito sa panunuri't pagkilatis, pagtimbang at pagpapahalaga, ng taumbayan. 

Mapanghamong tawag ito na hinihingi ng sitwasyon, isang pagkakataon kung saan ang diskurso ng manunulat, kritiko't guro ay makapagsisilbi sa tunay na ugat at bukal ng kanilang imahinasyon, ang simpleng araw-araw na buhay ng masang yumayari ng kayamanan ng lipunan, ang proletaryo't magsasaka ng bayang naghihimagsik.

Mabuhay ang masang lumalaban!--2/22/2014--ESJ###



Wednesday, January 01, 2014

MASAKER SA MENDIOLA--tula ni E. San Juan, Jr.

MENDIOLA MASAKER:  Labintatlong Katawang Bumabangon

--ni E. SAN JUAN, Jr.



LEOPOLDO  ALONZO

[22 Enero 1987: demonstrasyon ng mahigit 20,000 pesante't manggagawa
    sa harap ng  Malakanyang]

Ang kaisipan ay tandisang pagtutol sa kung anong katalahagan ang nakatambad sa harap natin...

Lupang makulimlim      di maabot-tanaw
ADELFA  ARIBE

[13 ang napatay,  105 ang nasugatan, nang paputukan sila ng pulis at militar ng rehimeng Cory Aquino]

Ang malalim na pagkabatid ay sumisibol sa pagpapakilala na ang mga nangyayari o mga  nadarama ay tumataliwas sa mga ideang ipinapataw ng rason o katuwiran.

Unti-unting nagkakahugis        labintatlong aninong naglalagalag

DANILO  ARJONA

[Wala kahit isa sa mga pumatay ang inaresto't ipiniit, o nilitis sa hukuman]

Magsimula tayo sa pagsalungat sa mga nangyayari, sa katalagahan.

Saksi sa pinaslang ay walumpung mamamayang sugatan

  DIONISIO  BAUTISTA

[Nobyembre 16, 2004: pitong mangagawang umaklas ang binaril ng militar at pulis sa isang piket sa Hacienda Luisita.  Utos iyon ng dating pangulong Gloria Arroyo, kasabwat ng angkang Cojuangco-Aquino]

Ang mga pangyayari sa ating karanasan ay mga baytang lamang ng isang
proseso o kalakaran na nagtatambal ng diwa at bagay, kamalayan at realidad

  ROBERTO  CAYLAO

[Oktubre 27, 2005: Nagpulong ang mga upisyal ng Central Azucarera de Tarlac Labor Union sa Barangay Mapalacsiao. Pinag-usapan kung ano ang gagawin pagkatapas paslangin ang kanilang presidente, si Ricardo Ramos, 47 anos.]

Ano ang kamalayang lumilikha ng nadaramang daigdig?

Humihirit ang punglo    sumisingasing ang hininga ng kaluluwang nalugmok

 VICENTE  CAMPOMANES

[22 Enero 1987--araw ng kasuklam-suklam na krimen....]

Sa idealistang pananaw, tawag sa kamalayan  ay Kaisipan, Rason, Espiritu--mga katawagang tumutukoy sa diwa ng tao sa  iba't ibang anyo ng pakikipag-ugnayan sa buhay.

Katawan nina Ricardo Ramos at mga kasamang bumabagtas sa dagat ng mga kontinente ng Aprika, Asya, Norte at Timog Amerika...
.       
RONILO  DUMANICO

[22 Enero  1987: araw ng kahapon, ngayon at lumipas...]

Ang kaunlaran ngayon ay nasusukat sa bilang.  Nahahadlangan ang  pagsulong mula sa kabilangan (kantidad) tungo sa kaurian (kalidad)---tungo sa paglitaw  ng mga bagong uri ng kabuhayan at bayong ayos ng katwiran at kalayaan.

Sigwa't kidlat ng diwang napiit, ngayo'y nakaigpaw

 DANTE  EVANGELIO

[22 Enero 1987    Sumpa o dasal?]

 Sa kabuuan ng pag-uugnay ng diwa at kapaligiran, ng kamalayan at pangyayari, matatanto ang katotohanan.

Butil-butil na pawis at luhang dumadaloy
    ang bumubuhos na "demokratikong tsunaming" tinukoy ni Ka Crispin Beltran nang ipabilanggo siya ng "reyna ng kadiliman"

 ANGELITO  GUTIERREZ

[22 Enero  1987      Dasal o sumpa?]

Ang lahat ng bagay ay nagkakatawan sa taong nagsisikap maunawaan ito at ng taong gumagawa.

Payo mo'y mas mabuting magsindi ng kandila sa halip na isumpa
                        ang nakapanghihilakbot na dilim--
Itanong natin sa naksubsob na bangkay sa sinusong lupa

 RODRIGO  GRAMPAN

[22 Enero  1987       Dasal at sumpa kapwa?]

Ang lahat ng bagay ay siyang nagsasalin ng nakalipas sa panig ng kasalukuyan.

Mungkahi mo'y magparaya, patawarin ang nagbubulag-bulagan '
                           o nabubulagan--mga sundalong sinuhulan o binayaran--
Itanong natin kina Alice Omengan Claver  at Rafael Markus Bangit--
                Sinikap nilang ilawan ang landas ng mga naliligaw....


BERNABE  LAQUINDANUM

[22 Enero  1987    Sumpa muna bago dasal?]

Samakatwid, lahat ng bagay ay nag-aari ng kamalayan sa buong balangkas at kalamnan nito.

Panukala mong humagilap ng batong kiskisan upang
                makalikha ng titis na siyang magpapaliyab sa parang...

SONNY  BOY  PEREZ

[22 Enero  1987   Kailan pa ang pananagutan?  ang hustisya?]

Hanggang ngayon, walang pang tunay na paghahati ng lupaing binuwisan ng dugo ng mga magsasaka sa Hacienda....

Mula ngayon, ang lahat ng kaisipang hindi saksi sa kamalayan ng radikal na kabalintunaan ng lahat ng umiiral na porma ng buhay ay isang kaisipang sahol at mapanlinlang.  Sa harap ng mga kontradiksiyon, tumututol ang kaisipan sa ngalan ng katotohanan.

Itanong natin sa mga nasawi kung anong titis  anong kislap
    ang inagaw sa paghagilap ng katarungan
                    apoy sa lambong ng bayang biyaya'y  lagim


ROBERTO  YUMUL

[22 Enero  1987  Kailan pa?]

Negasyon o pagtutol ay siyang pinakasaligang kategorya ng diyalektika.

Sinong ipagdarasal sa tanglaw ng kandilang naupos ang mitsa?

Mungkahi ni Ricardo Ramos na mas mabuting isumpa ang mga kriminal
            sa halip na magsindi ng ilandaang kandila sa harap ng altar

Payo ni Eden Marcellana na mas mabuting isumpa
    ang kabuktutang naghahari
                 at ipukol ang batong kiskisan sa mga salarin
    upang mahuli ang nakasisilaw na ngiti nina Karen Empeno at Sherlyn Cadapan,
             titis na inihagis sa pangil ng kadiliman--

Oo, mabuting magsindi ng kandila at isumpa ang kadiliman

Sa gayo'y maaaninaw natin ang galit sa sumabog na matang nakamulagat
    ng mga nasawi sa Mendiola--apoy na tutupok sa isinumpang kabuktutan.

Abot-tanaw na
            tumatagos sa karimlan ang hirit-ganti

Unti-unting abot-tanaw na natin
                            ng liwanag ng sumabog na utak
    at dugong dumanak sa larangan ng digmaan
           
        sa Mendiola,  sa bawat ika-22 ng mga Enerong walang salang darating....

Sunday, November 24, 2013

TULA--Depinisyon, halimbawa--ni E. San Juan


TULA




ABA

                                ALIMURA

                                                                                          ANAS

                                                           ALINGAWngaw
Ay      ay       ay





      L I 
              K A 
                        B O K

Friday, November 01, 2013

LAMUYOT NG LIBOG -Tulang Konseptuwal ni E. San Juan, Jr.

LAMUYOT  NG  LIBOG -





Tulang Konseptuwal ni E. San Juan, Jr.

Sunday, October 06, 2013

NOBELA NI EFREN ABUEG, HUWAG MONG SAKYAN ANG BUHAWI!--Kritika ni E. SAN JUAN, Jr.

               
INTRODUKSIYON SA NOBELA NI EFREN ABUEG, HUWAG MONG SAKYAN ANG BUHAWI

ni E. SAN JUAN, Jr.



           Sa pulutong ng mga kabataang manunulat noong dekada 60 hanggang sa huling dako ng dantaong nakalipas, si Efren Abueg ay namumukod sa kanyang mapanghamong sosyo-realistikong sining. Mapanuri at progresibo, ang mga akda niya ay nagsilbing sandata sa kolektibong pagpupunyaging matamo ng sambayanan ang pagkakapantay-pantay, katarungan, dignidad ng bawat tao, at tunay na kasarinlan ng Pilipinas.
    Isang halimbawa ng mapagpalayang sining ni Abueg ang nobelang ito na lumabas sa Liwayway noong 1985-86. Bantog na si Abueg simula nang gantimpalaan ang kanyang nobelang Dilim sa Umaga (1967) at kuwentong "Kamatayan ni Tiyo Samuel" (1967). Nailimbag kamakailan ang Mga Kaluluwa sa Kumunoy (2004) na kabahagi ng isang epikong panorama na- nag-umpisa sa Apoy sa Kanilang Dibdib at bumagtas sa Mga Haliging Inaanay--mapanghawang proyekto ng pinakamakabuluhang mangangatha sa atin ngayon.
    Patuloy pa rin sa bagong milenyo ang pagsisikap ni Abueg na maimulat ang bayan (pahatid niya sa isang e-meyl sa akin) sa "mga kontradiksiyong nangyayari sa ating lipunan na nagreresulta sa hindi na matapos-tapos na pagsasamantala sa 'maliliit' nating mga kababayan na siya namang tunay na lumilikha ng yamang materyal at iba pang uri ng yaman sa ating bansa."
         Sapagkat nailahad ko na sa isang sanaysay sa rebyung Malay 23.2 (Abril 2011) ang unang pagtaya ko sa panitik ni Abueg, itutuon ang interbensiyong ito sa raison d'etre ng kasalukuyang katha. Tulad ng naunang obra, masugid na hinimay dito ang mga kontradiksiyong sosyopolitikal na pumipigil/tumutulak sa kaunlaran ng bansa. Kamalayang historiko-materyalismo ang patnubay dito. Sumupling ang diwang ito sa krisis ng imperyalismo noong paninibasib ng Estados Unidos sa Indo-Tsina (dekada 60-70) at, lalong angkop, sa krisis ng "Cold War" sa ating bansa sa pagpataw ng "martial law" ni Ferdinand Marcos noong Setyembre 1972. Nakaukit ito sa sub-text ng nobelang ito na, sa dagling balik-tanaw, ay maituturing na propetikong harayang nagbadya sa pagbagsak ng diktadurya sa "People Power Revolution" ng Pebrero 1986.


Pagdulog sa Konseptuwalisasyon ng Sining

    Pumagitna muna tayo sa larangan ng kasaysayang pang-estetika o agham ng panlasa bago dukalin ang temang etikal-politikal ng nobela. Pakay ng sining ang sumalamin sa realidad at hulihin ang katotohanang nakakubli sa penomenang nadarama. Magkatambal dito ang mimesis at alegorya, representasyon at dikonstruksiyon. Masalimuot ang imbestigasyon at pagbunyag sa katunayan. Isang uliraning layunin ng panitik ni Abueg ang paglalarawan ng realidad sa pamamagitan ng analisis at paglilitis sa mga kontra--diksiyong gumagabay sa pagsulong ng lipunan. Sa kaalamang naipalaganap, inaasahang mapupukaw ang lahat upang tumulong sa paglutas ng mga pinakamaselang problema: ang pagtigil sa pagsasamantala ng mga anak-pawis, ang liping manggagawa na siyang bukal ng kayamanan ng mundo. Pagtalos sa katotohanan at papuri sa birtud ng masang lumilikha't yumayari ang adhikaing imperatibong kategorikal. Saan nagmula ang mithiing ito?
    Harapin muna natin ang matinik na isyu ng realismo dahil napapagkamalang naturalismong imitasyon ang namamalas. Nais kong idiin dito na hindi mekanikal na paggagad ng kapaligiran ang metodo ni Abueg kundi dramatikong simbolisasyon ng lohikang nakasilid sa galaw, kilos, salita, damdamin at iba pang katangian ng mga protagonista. Ang dalawang motibasyong kaugnay nito--pagtistis sa kongkretong sitwasyon sa buhay at paghikayat isakatuparan ang hinihinging pangangailangan--ay siyang saligan ng tradisyong kritikal-realismo sa ating kultura.
    Pinasinayaan ng Noli at Fili ni Rizal, yumabong ito sa unang dekada ng pananakop ng imperyalismong Amerikano--saksi ang Pinaglahuan ni Faustino Aguilar, Banaag at Sikat ni Lope K. Santos, Madaling Araw ni Inigo Ed. Regalado--at nahinog sa Mga Ibong Mandaragit ni Amado V. Hernandez, Maganda pa ang Daigdig ni Lazaro Francisco, at Apoy sa Madaling Araw nina Dominador Mirasol at Rogelio Ordonez. Nilagom ni Rizal ang mga aral ng Kaliwanagan (Enlightenment) sa Europa na sumukdol sa himagsikan sa Pransiya. Pambalanang babasahin ng salinlahi ng mga Propagandista (tinaguriang ilustrado) hanggang kina Bonifacio, Jacinto, Mabini at Isabelo de los Reyes ang mga sinulat nina Rousseau, Voltaire, Diderot, at mga nobelang Le Juif errante ni Eugene Sue, Les Miserables ni Victor Hugo, Conde de Monte Cristo ni Dumas, at mga diskurso ng sosyalista-anarkistang kilusan sa bukana ng siglong 1900. Mula doon hinango ng mga nabanggit na awtor ang tema't estilo ng kanilang nobela.    
    Samakatwid, ang minanang tradisyon ng mga sinaunang nobelista ay hindi kwentong-bayan, pasyon, korido, alamat, at labi ng ebanghelyong propaganda, bagaman may talab pa rin ang mga ito. At hindi rin ang Gotikong romansa nina Washington Irving, Poe at Longfellow na ikinalat ng mga Thomasites. Ang masaganang bukal ay walang iba kundi ang mapanuring realismong global mula sa rebelyon noong 1848, sa 1871 Komuna sa Paris at mga pag-aalsang anti-kapitalistang humantong sa rebolusyong Bolshevik. Sinala, binistay at binusilak ang mga hiniram na ideya't hinagap, retorika't hulagway, sa katutubong alembiko ng imahinasyon nina Rizal, Santos, Hernandez, Abueg, atbp. Nagtaglay ng katanging Pilipino ang kabihasnang natutunan.

Praktika/Teorya ng Simbolikong Kapital

    Ito ang konteksto ng modernistang panulat na nailunsad ni Abueg at mga kapanahon sa huling kwarto ng 1900. Partikular sa sitwasyon ng mga manunulat sa bernakular mula pa noong Batas Anti-Sedisyon (1901) ang panggigipit at paglalayo nila sa kapangyarihang pampulitika, laluna ang paghihiwalay sa panggitnang saray o sa mga petiburgesyang nakaluklok sa burokrasya, militar, kalakalan, at publikong institusyon na sanay sa wikang Ingles. Sa namayaning hegemonya ng wikang Ingles, ang manunulat sa bernakular ay ipinalagay na mababa ang kalidad at nakapokus lamang ang talino sa pansandaling aliwan ng madlang walang pinag-aralan, isang prehuwisyong matagal nang pinabulaanan.
     Sa kabilang banda, nanatiling malapit sila sa uring manggagawa't pesante, bagamat sila'y edukado, nakikisalamuha taglay ang asal-propesyonal at pagkabihasa sa kalakarang internasyonal. Ito ang galing ng wikang sinuso. Sa paggamit ng wikang katutubong mahigpit na kasanib sa wani, saloobin at pangitain-sa-mundo ng karaniwang mamamayan, hindi lamang nanatiling popular bagkus laging mapagmalasakit at nakaagapay dahil nakaugat sa karanasan, oryentasyon at sensibilidad ng masa. Testigo dito, halimbawa, ang militanteng huwaran ni Benigno Ramos, lider ng Sakdalista; at mga akdang radikal ni Amado Hernandez, unyonista at peryodista sa paglago ng Congress of Labor Organizations at pagsiklab ng rebelyong Huk sapul ng dekada 1945-60.  Sa pakiwari ko, laging pasugod bagamat supil ang sumasangkapan sa wikang katutubo sa pagpapahayag ng damdamin at kaisipan ng komunidad, laluna kung ito'y bumbatikos at tumutuligsa sa katiwalian ng ordeng umiiral. Sa ibang pagkakataon na natin uriratin ang komplikadong implikasyon ng mga proposisyong nailahad dito.

Pagtalunton sa Landas ng Nobela

    Ang nobela bilang uri o genre ng panitikan ay gumitaw sa Europa noong pagkalaos ng piyudalismong ugali at institusyon. Iniulat ni Ian Watt sa The Rise of the Novel, tubo sa indibidwalismong kabihasnan ng burgesya at publikong espasyo ang mga akda nina Richardson, Defoe at Fielding sa Inglatera. Bago pa rito, ang modelong ispesimen ng pikarong talambuhay, ang Don Quixote ni Miguel Cervantes, ay sintomas ng lumulubhang alyenasyon ng indibidwal sa milyu ng eksplotasyon ng lakas-paggawa ng nakararami, kasabay ng pagbulusok ng paniniwala sa mga ispiritu, kulam, himala't diyos. Masisinag sa yugtong ito ang paghina't tuluyang pagkasira ng pagbubuklod ng mga tao sa isang komunidad, isang organikong kapamuhayan. Sa kanyang Theory of the Novel, sinipat ni Georg Lukacs ang daigdig ng modernong naratibo na larangan ng matinding desengkanto, pagkabigo, tahasang pagkawala ng kahulugan sa buhay. Sa madaling sabi, ang nobela ay siyang natatanging diskurso ng mundong walang direksiyon, katuturan o kahihinatnan--ang kapitalista/burgesyang sistema na umiiral pa hanggang ngayon, kaakibat ang masahol na kabulukan at kabuktutan ng mga panginoong may-ari .
    Bumaling tayo ngayon sa isang partikular na kaibahang di pa natuturol. Hiwalay sa pinagbuhatan ng nobelang kanluranin ang mga ulirang akdang nabanggit sapagkat hindi tayo nagsasariling bansa noon (tulad ng Inglatera o Pransiya) kundi isang bayang sinakop, isang kolonya.  Nakapailalim ang Pilipinas sa makapangyarihang poder ng Estados Unidos. Binuwag ang rebolusyonaryong hukbo ng Republika, pinanatili ang piyudalismong ugnayan sa lupa, sinugpo ang demokratikong hangarin ng mayorya. Lumilitaw na ang basehan ng nobelang katutubo ay dili iba kundi ang matinding pagkasikil at pag-alipusta sa komunidad, hindi pagkawala ng kahulugan sa buhay (ayon kay Lukacs). Samakatwid, ang genesis ng nobelang bernakular ay sitwasyon ng pansamantalang paghupa ng rebolusyonaryong silakbo, istratehikong paglubog sa "underground," at paghuhunos sa iba't ibang mapanlinlang na anyo. Susog ko na ito ang "political unconscious," ang paradigmang angklahan ng literaturang Filipino.
    Sa perspektibang ito, maipalalagay na ang akdang ito ay prologo sa isang teorya ng pagbabago't praktika ng pagtutuos. Masisinag dito ang pinaksang pagpapatuloy sa paghahanap ng nilambungang komunidad, ng makatuturang ugnayan ng babae't lalaki, ng magulang at anak; sa pangkalahatan, ang pagsisiyasat sa anumang kahulugang nadukot o napikot (tulad ni Rina) sa dahas ng imperyalismo at mga kakutsabang oligarkong may kontrol sa praktika't institusyon ng buong lipunan. Binubuhay muli ni Abueg ang naburol na biyaya ng tradisyong subersibo't mapagpalaya sa pakikipagsapalaran ng kanyang tauhan sa isang takdang yugto ng kasaysayan ng bansa, sa panahon ng diktaduryang Marcos. Subaybayan natin ang pagsubok na ito.

Kritika ng Sikolohiyang Pananaw

    Ang mga ideyang natukoy ay hindi kakatwa o banyaga sa ating mga kritiko at manunulat. Sangguniin na lamang ang antolohiyang Kilates (2006) ni Rosario Torres-Yu o Kritisismo (1992) ni Soledad Reyes. Karagdagang ebidensiya rito ang mga kuro-kuro ng mga nobelista, matanda at bata, sa kalipunang Sampaksaan ng mga Nobelistang Tagalog (1974). Sa importanteng panayam ni Abueg dito, "Ang Sosyalismo sa Nobelang Tagalog," masinop niyang sinuri't tinimbang ang mga nobela nina Lope K Santos, Faustino Aguilar, Lazaro Francisco, Amado Hernandez, atbp. Puna ni Abueg na kapansin-pansin sa mga kabataang nobelista ang "pagkakaroon ng indibiduwal na kaisipan ng mga tauhan...ang paglikha ng mga tauhan sa kanilang sarili bilang mga bayani...Maaring ang ekspresyon ng idealismo ng kabataan ay lubhang maka-diyoses, na sa pagpapaligsahan ay ibinabadya sa madla ang sari-sariling katangian."
    Mapagpasiya ang obserbasyong iyon sa paghabi ng masaklaw na interpretasyon ng nobela. Malinaw na naipahiwatig ni Abueg ang masidhing usaping sumasalalay sa tinangkang pagsalikop ng mga buhay nina Mig, Rina, Clarita, atbp: indibidwalismo versus sakrispiyo ng sarili sa kapakanan ng masa. Sa ibang kataga: egotismo o solidaridad. Sa dagling paglagom, ang hidwaan ng dalawang panig ng pangitaing panlipunan sa nobela ay maisisisik sa argumentong tanong: pansariling kabutihan o katarungang panlipunan--magkasalungat  ba ito, kaya dapat pumili ang taong may konsiyensiya't pananagutan sa panahon ng ligalig?
    Sa pambungad na kabanata pa lamang, naiguhit na ang di matatakasang daloy ng buhawing tadhana. Nausal ni Mig, ang pangunahing karakter, na "walang malasakit sa sarili" si Bayani Maglalang, ang matalik niyang kaibigan. Sa pagkamatay ni Bayani sa isang aklasan--pagkasawing nagbigay ng "malalim na kahulugan" sa buhay ni Mig, nangibabaw na ang pagtugis sa hustisya, "ang liwanag ng katarungan." Samantala, payo ni Mig kay Clarita na mag-isip at mag-aral upang mapangalagaan ang sarili sa hinaharap. Naging masigasig na kasapi si Mig sa HURLS, pangkat ng mga abogadong "pragmatiko," hindi ideyalista. Naakit siya kay Rina, mamamahayag at nakakubling ahente ng militar, dahil mulat at independiyenteng babae, na kusang humandog ng tulong.
    Lubhang nagayuma ni Rina si Mig; hindi niya nagunita ang payo sa kanya ng kanyang ina: "Mapanganib ang panahon...Hindi mo ngayon alam, kung sino ang kaibigan at kaaway." Isaisip din ang babalang payo ng kanyang ama: "Huwag mong sakyan ang buhawi, anak." Isinaisantabi iyon.  Walang ingat si Mig sa pagbuno sa doble-karang maniobra ng diktadurya. Bukod dito, bagamat matiyaga sa pagsunod sa burokrasyang panuntunan ng hukuman, labis ang paniwala ni Mig na madaling makatatawid sa krisis at makakamit ang inaasahang pagbabago--malalang kahinaan na bumulag sa kanyang ulirat at bumunsod sa di-maiiwasang kaganapan. Ito ba ang lansi, daya o lalang ng kasaysayan?
    Matingkad na nailarawan ni Abueg ang sapin-saping kontradiksiyong bumalot sa pakikipagkapwa ng mga tauhan. Ang tagisan ng sariling interes laban sa lakas-komunidad ay dumaan sa maraming antas sa diyalogong alitan nina Mig at Rina. Tumining ito sa sagutan nila: halimbawa, sa tuya ni Rina na "Napakain ba kayo ng bayan o masa?" tugon ni Mig na "imposibleng sumulong ang isang indibidwal kung hindi natin isusulong ang pagkakaroon ng tunay na kalayaan" at itakwil ang mga dayuhan at naghaharing uri na nagpapasiya sa kapalaran ng nakararami. Matatag ang paninindigan ni Mig: kalayaan/kasarinlan ay kailangan bago makamit ang pagsulong, pag-unlad, at kaginhawaan ng bawat isa. Upang makuha ang kalayaan, sakripisyo--nina Bayani, Pastor at di mabilang na aktibistang pinaslang, at kung sakali, ni Mig--ang kailangan. Maisingit natin: walang bang pangatlong alternatibo, o mediyasyon sa diyalektikang bumabalisa sa kamalayan ng ating bayani?
    Umabot na tayo sa pagpihit ng tadhana (peripeteia) nang lumipat si Mig mula sa bahay ni Clarita sa isang safehouse at mahuli si Rupert Briones, ang puno ng HURLS. Bago arestuhin si Mig ng mga ahente ng diktadurya at makulong sa bartolina, naisip niya na siya'y inakay lamang ng mga pangyayari, at wala siyang pagpapasiya sa takbo ng kapalaran. Pagmumuni-muni niya: "Wala siyang hinanakit sa mundo,  Bakit siya nasa gitna ng pagtutol at bingit ng paghihimagsik?" Bagamat matigas ang loob niya sa pagtalikod sa dulog ng dating kasintahang si Flora, narahuyo siya kay Rina batay sa paniniwalang nasa panig niya ang babaeng nakikipagtatalik. Wala siyang kutob o hinala, bubulaga na lamang ang katotohanan pagkatapos ng "ritwal ng pagbubunyi ng kaluwalhatian."  Matutuklasan na ang maapoy na galak ng katawan ay hindi patibay, bagkus patibong, sa tunay na mapanganib na sitwasyong kinasadlakan ni Mig.
    Gayunpaman, inulit ni Mig ang nalalapit na araw ng pagbabago: "Ang kinabukasan natin ay nakasalalay sa pakikipaglabang ito....Walang katapusan ang tunggalian."  Sa antas ng pagkilala (anagnorisis), ang tunggalian ay sumukdol sa pagitan ng prinsipyo (kolektibong disiplina) laban sa pansariling ligaya, sa pagninilay ni Mig. Totoong sakripisyo ang hinihingi ng krisis; gayunpaman, tanong ni Mig sa sarili: "Kasalanan ba ang umibig at mangarap?" Walang pasubaling sakripisyong personal ang tugon ni Mig sa kabila ng makamandag na tatak ng suyuan nila ni Rina. Limitado ang kamalayan ng protagonista, malawak ang patalastas ng banghay ng naratibo, ng tekstura't istruktura ng salaysay: dapat makahulagpos sa partikular na sensibilidad at maintindihan ang buod ng kabuuang sitwasyon, ang dinamikong panloob nito, upang masakyan at mabigyan-direksiyon ang daloy ng kasaysayan. Hindi ito naisakatuparan.

Diyalektika ng Pagkatao't Kalikasan

    Naimungkahi ni Marx sa Theses on Feuerbach na ang pilosopiya/dunong na natuklasan sa isip/budhi ay mapapatunayan lamang sa praktika. Pinabulaanan ng balangkas ng mga pangyayari na si Mig ang siyang matalinong taga-ugit ng kanyang buhay. Sa bangis ng erotikong ritwal ng magkasintahan, taglay sa bugso-bugsong udyok ng laman/damdamin ang ironikal na himatong na ang pagsuko ni Mig sa tadhana ay saksi rin sa kanyang katapangan sa pagkalalaki.   Kataka-taka na nang nabilanggo si Mig, hindi kailanman sumagi sa alaala niya ang matamis at nakalalangong pagtatalik nila ni Rina, o maski ang masalimuot na relasyon nila ni Clarita. Bakit? Walang malakas na hikayat o amuki ang mga tagpong iyon sa kaluluwa niya. Bakit kaya?
    Maitataya na ibinunsod ng kanyang piniling sitwasyon ang kapalaran ni Mig. Katugma ito sa pagkatao niya, palibhasa'y sinanay sa petiburgesyang gawi na humilig sa tradisyonal na institutusyon, maingat na sumunod sa regulasyon, bagamat sa klima ng matinding krisis, pinagpayuan na siyang balintuna't kabaligtaran ang lahat. Hindi ito lubusang natarok, kaya hindi paano man nasiyasat, nakilates at nasakyan ang tuso't sistematikong pagkukunwari ng kalaban. Biktima si Mig ng kanyang makauring sitwasyon, ang kompromiso ng panggitnang saray, na siya ring katwiran o lohika ng kanyang pagkagumon sa mapang-akit na kilos, salita, at pahiwatig ni Rina, ang nakabalatkayong ahente ng diktadurya.
    Lumipat ang lunan ng salaysay mula sa safehouse ng lungsod hanggang sa resthouse sa Bocaue, Bulakan (gunitain na sa Valenzuela, Bulakan, pinaslang si Bayani). Sagisag ito ng pagsungaw ng tendensiyang utopiko-pastoral, nagpapagunita sa Pila, Laguna, tahanan ng kanyang magulang. Pumalaot sa di-hantad na lugar, dala ng punto-de-vista ang hinuha  ng napipintong wakas. Ipinahiwatig na ang resolusyon (denouement) sa pag-inog ng mga tagpong tila eksena sa alegorikong trahedyang kumakatawan sa proseso ng diyalektikang paglulusaw sa mga hidwaang natukoy na.  Alin ang mangingibabaw: prinsipyo ng pakikibaka o kapangyarihan ng Estadong ipagtanggol ang status quo? Pumalit ito sa problemang "Alin ang masusunod: katungkulan o aliw?"

Pagbabalika sa Luwasa't Hulo

    Naitampok muli ang paksa ng katwiran ng nobela, ang rason ng literatura bilang malikot na repleksiyon ng indibidwal sa loob/labas ng komunidad. Nakulong ang mga suliraning nahukay at naisatinig sa kamalayan ng mga aktor sa sosyedad sibil (hindi pa makataong kaayusan). Ang mga taong gumaganap ay kapwa marupok ang ugnayan sa pamilya o kamag-anak, madalas nangungulila o tiwalag sa mga kaibigan at kasama. Kaya ang antinomya ay walang pagkalas kundi sa pagkawala ng ilusyon ni Mig at ang sakripisyo ng protagonistang sumabog sa liwanag ng katotohanan.
    Kung tutuusin, matagumpay na naipagtanggol ni Mig ang kanyang katapatan at responsibilidad sa kilusan--tila nakaligtas siya sa tukso ng magayumang Sirena. Ngunit nagwagi naman ang diktadurya, ang dahas ng katiwalian, sa okasyong ito. Ang mabigat ngunit ironikal na deklarasyon ni Mig, sa halip na magdulot ng matinong tugon sa dilema ng inbidwalismo, ay pruweba sa kalabuan at kalituan ng karakter bunga ng takdang posisyon nito sa lipunan: "Nakaigpaw na ako sa pagiging ordinaryong Mig, na umiibig sa 'yo.  Ako'y si Mig na ari-arian na ng bayan, at hindi ng sinomang indibidwal." Naging fetish ang "bayan," kapalit ng mga idolo. Maaaninag na pagtakas ito sa sindak ng parikalang sumbat niya sa kasuyo: "Sino ka, Rina?"
    Natalakay na natin ang teorya ng nobela sa pangkalahatan at sa partikular napulsuhan na ang delikadong katayuan ng manunulat. Nakatutok ito sa problema ng indibidwalismo at alyenasyon sa kapitalistang orden. Sa milyu ng neokolonyang Pilipinas, ang palasintahang tradisyon ay buhay pa rin sa mga ilusyon ng kalalakihan at kababaihan sa isa't isa, at sa patriarkal na ugnayan sa pamilya. Ang kontradiksiyon ng prinsipyo at pag-ibig, isang temang palasak sa mga romantikong diskurso't sining, ay ugat ng pagkaalangan na gumulo sa buhay ni Mig, na sandaling nalutas sa kombensyonal na paraan sa pakikipag-unawaan, at permanenteng nalunasan sa pagtanggap ng salvaging. Sa kabilang banda, huwag kalimutan na nakapamundok na si Rupert Briones, ligtas sa galamay ng Estado, at nagliliyab na rin ang kanayunan ng Mindanao sa tulong ng mga gerilyang Moro na kalahok na rin sa ligal na pakikibakang itinanghal dito--mga palatandaan ng pangakong bindikasyon ng mga bayaning nagbuwis ng buhay sa ngalan ng kalayaan, pambansang demokrasya, at kasarinlan. Walang pasubaling mananaig ang katotohanan at katarungan paghupa ng buhawi.
    Halinhinang maigting at matimpi ang pagsasalaysay ni Abueg. Hitik sa kapanapanabik na pangyayari ang naratibo, sumasagitsit sa mga tagpo ng pagtatalik at nakababagabag sa pag-ulat ng karanasan ni Mig sa impyerno ng bilangguang dahop sa catharsis. Malalim at matalas ang paraan ng paglalarawan ng physiognomia ng mga tauhan. Nakaaantig din ang relasyon ni Mig kina Pastor at Deng, ugnayang siyang mataimtim na testigo ng solidaridad ng mga nakikibaka (isang magandang halimbawa nito sa Dilim sa Umaga ang pagdamay nina Antero Magdalo at Ligaya sa sawing pamilya ni Meliton; kabanata XII). Hindi tuwirang nagluwal ang sitwasyon ni Mig ng ganitong mga insidenteng saksi sa kolektibong pagsusumikap, pagtangkilik, pagkalinga't pagtutulungan (tingnan ang komentaryo ni Raymond Williams hinggil sa "tragedy and revolution" sa Marxist Literary Theory, 1996).
    Paglimiin ang lohika ng komprontasyong iginuhit sa huli. Ang pagpili ng tadhanang ito (iwinangki sa montage ng pelikula), sa pagtatasa ko, ay huwad na pagtalilis sa indibidwalismong tinalikdan ni Mig sapagkat (una) hindi katugma ng kanyang pagnanais masagip ang buhay ng kanyang mga kasamahan habang maingat na kumikilos; (pangalawa), ang galit niya sa babaeng kaipala'y iniibig niya ay personal na paghihiganti, hibong mapusok ng makasariling determinasyon; at (pangatlo), iyon ay kalabisang pagmamalaki sa katumpakan ng posisyong moral/etikal ng kilusan, sintomas ng karupukan ng paninindigan, na may bahid ng relihiyosong pagdulog sa isang kapangyarihang supernatural na tiwalag sa lunggating sekular ng organisasyong nagtatanggol ng karapatang pantaong garantisado ng Konstitusyon at U.N. Charter.
    Mahusay na naipakita ni Abueg sa nobela ang mga madugong kontradiksiyon ng ating lipunan. Karamihan ay bunga ng tunggalian ng mga uri, ng mga nilulupig at nambubusabos, ng oligarko't imperyalismo laban sa nakararaming mamamayan. Nakabilad ito sa alegorikong pagpapadama ng nagsasalpukang simbuyo sa sitwasyon ni Mig at sa balighong pangangatwiran ni Rina tungkol sa kanyang kalagayan. Bagamat realistiko ang teknik (sa detalyadong paglalarawan ng pagkain, katawan, bartolina, atbp.), malusog ang diyagramatikong pagsasaayos ng nagtatagisang panig (kahawig sa kuwentong "Kamatayan ni Tiyo Samuel"), mga puwersang mahirap ipagsanib, bagay na siyang nais igiit ng istruktura ng nobela. Nakatambad din ang mga lamat, biyak at kakulangan ng ideolohiyang siyang susi sa paghabi ng teksto, ideolohiyang produkto mismo ng mga nagtatagisang sektor sa kapamuhayang pambansa, sa pagitan ng mga grupong yumayari at nagsasamantalang may-ari/Estadong neokolonyal (naipaliwanag ito nina Etienne Balibar at Pierre Macherey sa "On Literature as an Ideological Form").    
    Samakatwid, sintomas ng malubhang sakit at suliranin ng nahahating lipunan ang matalinghaga ngunit kapus at sapilitang pagkalag ng mga buhol ng kontradiksiyon ng ilusyon at katotohanan sa nobela. Isang halimbawa ang suyuan nina Rina at Mig, magkasiping habang magkaaway ang kanilang isip, budhi at paniniwala. Ang panukalang rekonsilyasyong naikintal sa mga huling pahina ay isang mapanghamong palaisipan, isang maalingawgaw na paanyaya sa lahat na halukayin, bulatlatin, pag-aralan, walang hintong saliksikin at suriin ang problema ng kontradiksiyon sa bawat karanasan, dalumat, at sitwasyon sa ating buhay sa araw-araw sa gitna ng nagbabago't bumabagong kasaysayan ng ating bansa.


                                --E. SAN JUAN, Jr.
                                   Storrs, CT, USA
                                   Oktubre 2013
                                 

   

Sunday, September 08, 2013

ANDRES BONIFACIO: Katwiran, Kalayaan, Katubusan--ni E. San Juan, Jr.


HANDOG KAY ANDRES BONIFACIO: KATWIRAN, KALAYAAN, KATUBUSAN

ni E. SAN JUAN, Jr.


        Katakutan ang kasaysayan sapagkat walang lihim ang maitatago sa                 kanya. --GREGORIA DE JESUS

    Ugali na kapag pinag-uusapan ang kabayanihan ni Gat Andres Bonifacio, ang "Supremo," nauuwi sa trahedya ng Tejeros/Naik/Maragondon.  Hindi trahedya kundi ironya o kabalighuan: ang pasimunong nagtatag ng Katipunan ang pinaratangang taksil sa rebolusyon at pinaslang noong Mayo 10, 1897. Ngunit kung hindi nangyari iyon, ang katunayan ng uring ilustrado at ng tusong  pagkakanulo't paglililo (mga katagang malason sa diwa ni Balagtas) nila sa rebolusyon ay hindi umabot sa kaganapan.

        Subalit ang nakagawiang pagdakila sa bayani ay hindi garantiya na hindi mauulit ang pagdaraya ng mga mapagsamantalang uri. Masdan na lang ang pagbibigay muli ng basehan sa puwersang militar ng Estados Unidos. Naulit na nga sa asasinasyon ni Antonio Luna--mistulang "repeat performance" iyon--at paglinlang kay Macario Sakay, kasama ng Supremo sa Tundo. Nakagugulat sa umpisa, ngunit kung tutuusin, mahihinuhang itinakda iyon ng mga pagkakataong umigkas na di na mapigilan. Kung hindi tayo matuto sa kasaysayan, tiyak na paparusahan tayo muli sa pagbalik ng nasugpo't ipinagbawal dahil naroon din ang binhi ng darating, kung paglilimiin.

Kasaysayan at Pananagutan

     Gaano man kasalimuot ang sitwasyong bumabalot sa atin, may kalayaan tayong umugit sa ating kapalaran batay sa ating dunong at kakayahan. Hindi lamang tayo biktima ng mga nagsalabit na sirkumstansya't aksidente. Ang kasalukuyang pagsisikap na pahalagahan ang buhay ni Bonifacio ay nagtataglay ng hangarin o mithiin ng kaganapan na siyang humuhubog ng mga sagisag at representasyon ng kolektibong karanasan. Kung ang radikal na politika ay praktika ng pagsasagawa ng mga inaasahang pagnanais sa daloy ng kasaysayan, at paglatag ng mga ayos ng pagbubuklod sa hinaharap, mga pagsasanib at ugnayang kailangan para sa pagbabagong malaliman at pangkalahatan, ano ang dapat gawin?

    Ibaling natin ngayon ang sipat sa mga salita't gawa ni Bonifacio na buntis sa mga maaaring mangyari. Ano ang potensiyalidad sa paghuhunos ng mga luma't piyudal na normatibong pamantayan tungo sa isang Kaliwanagang taglay ang kasarinlang makatwiran? Makakamit ba natin ang reyalidad ng awtonomiyang may kakayahang rasyonal at makabuluhan? Sa ibang salita, maiaangat ba sa diyalektikang paraan ang puri o dangal ng indibidwal sa antas ng pagkakabuklod, solidaridad at bahaginang pangkomunidad? Ano ang papel na gagampanan ng organikong intelektuwal sa pagtatatag ng lipunan kung saan ang malayang pag-unlad ng bawat isa ay nakasalalay sa kalayaan ng buong bansa/sambayanan (natio/populus), sa taguri ni Gramsci?

    Sa pagsasaliksik natin, ang pinakamahalagang simulain ay historiko-materyalismong pananaw na may diyalektikong paraan ng pag-kilatis at pag-unawa sa lipunan. Batay rito, ang kongkretong sitwasyon ng kabuhayan--ang relasyon ng mga uring nakasalig sa produksiyon ng mga pangagailangan sa buhay--ang pinakaimportante, hindi ang kamalayan ng hiwa-hiwalay na tao sa lipunang nahahati sa mga uri. Samakatwid, dapat iwasan ang palasak na analisis pangsikolohiya. Mapanligaw ang pagpapaliwanag sa anumang problemang panlipunan ayon sa karakter o katauhan ng mga indibidwal na kasangkot. Gayundin ang pagsandal sa abstraktong klima ng krisis o kaguluhan na sumisira sa anumang rasyonal na layunin ng mga aktor sa kasaysayan.

Pagtistis at Muling Paglilitis

    Sa pagbabalik-tanaw sa ating pambansang kasaysayan, ang kuwento tungkol sa Supremo ay nalalambungan pa rin ng samot-saring haka-haka, sumbong, chika, suplong at hinala. Marami pa ring kakutsaba ang mga kasike't imperyalista. Isahalimbawa ang The Revolt of the Masses  ni Teodoro Agoncillo. Bagamat sagana sa datos at humahanga sa KKK, sadyang lumabo ang nangyari sa sikolohikal at pang-Zeitgeist ("regionalism" at klima ng krisis noon) na lenteng itinuon ni Agoncillo sa mga karakter ng lumahok sa Tejeros, tungo sa pag-absuwelto kina Hen. Aguinaldo at mga kasapakat (1956, 293-99). Ang sikolohiya ng Supremo ang siya mismong dahilan sa kanyang pagkapatay, mungkahi ng historyador. Gumagad dito ang prehuwisyong ibinurda ni Nick Joaquin sa kaipala'y masahol na muling pagpaslang sa Supremo sa A Question of Heroes.

     Sanhi sa kolonyalismong danas na mahigit 400 dantaon (mula kolonyalismong Espanyol hanggang imperyalismong global), namihasa tayo sa burgesyang pangitain sa mundo. Makikita ito sa pop-sikolohiyang lapit ni Joaquin, makitid at mababaw sa pagkilatis sa masalimuot na puwersang pampolitikang nakasalalay sa mga pangyayari. Ang tesis ni Renato Constantino ay tinuligsa't inuyam ni Joaquin: "All this sounds ike an egghead effort to make Marxist boots out of Philippine bakya" (1977, 86). Nagkabuhol-buhol ang ulirat ni Joaquin sa pagpuntirya niya laban sa karakter at asal ni Bonifacio,  Hindi ang karakter ng indibidwal kundi ang sapin-saping langkay ng mga kontradiksiyon sa lipunan ang dapat suriin sapagkat iyon ang nagpapakilos sa katangian ng mga kolektibong puwersang humuhubog at nagpapaikot sa takbo ng kasaysayan.
         
    Mula noon, marami nang sumalungat sa mapagkunwaring pagpupugay nina Agoncillo at Joaquin sa "Dakilang Plebeyo." Ang mahusay na tugon at pagpapabulaan sa haka-haka nina Joaquin at mga maka-ilustrado ay ang sanaysay nina Milagros Guerrero, Emmanuel Encarnacion at Ramon Villegas, pinamagatang "Andres Bonifacio and the 1896 Revolution."  Katugma nila ang mahayap na hatol ni Apolinario Mabini sa La Revolucion Filipina: " Palibhasa'y paglabag ang ginawa ni Aguinaldo sa panuto ng Katipunan na kinasapian niya,...ang motibo sa asasinasyon ay walang iba kundi mga hinanakit at mga kapasiyahang sumira sa dangal ng Heneral; sa anu't anuman, ang krimeng naganap ay siyang unang tagumpay ng ambisyong personal laban sa wagas na patriyotismo" (Salin ko mula sa Ingles; sinalin din ni Cruz 1922, 57-58; Ingles ni Leon Ma. Guerrero sa Mabini 1969, p. 48).

Parametro ng Paghahanap

    Bilang katugunan sa mga pagkutya sa karakter ng Supremo, kadalasan gumagamit ng empirisistikong analisis ng uring kinabilangan ng Supremo. Idinidiin na sastre ang ama at trabahador sa pabrika ng tabako ang ina. Bukod sa artisanong nagbenta ng baston, ang Supremo ay nagsilbing ahente ng mga kalakal sa Fleming & Company (Ingles) at bodeguero sa Fressel & Co. (Aleman).  Sa palagay ko, upang matarok kung anong mga sangkap ang humulma sa pangitain-sa-mundo (Weltanschauung) ng Supremo at mga kapanalig, dapat isakonteksto ang mga detalyeng nabanggit, kalakip ang mga karanasan sa Teatro Porvenir sa Tundo at pansandaling paglahok sa Cuerpo de Compromisarios at masoneria, sa isang takdang yugto ng kasaysayan ng kolonya.

    Tatlong yugto ng kasaysayan ang dapat salungguhitan sa pagsubaybay sa diyalektika ng nesesidad at kalayaan, kapalaran at pagkakataon:

    1) Ang pagwasak ng ilusyon ng egemonya ng Espanya at Simbahan sa tagumpay at pagsakop sa Maynila ng Inglatera noong 1762-64. Sumiklab noon ang mga rebelyon nina Silang, Malong, Almazan at Palaris sa hilagang Luzon. Sa unang bahagi ng ika-18 dantaon, sa buntot ng rebolusyon sa Pransiya at digmaan ng imperador Napoleon sa buong Europa, nayanig muli ang ibuong ideolohiya/istruktura ng estado't simbahang Espanyol sa mga madugong pagbabalikwas sa Piddig at Sarat, Ilokos, noong 1807. Nasakop ni Napoleon ang Espanya noong 1808-14.  Nag-protesta sina Andres Novales at mga creoles noong 1823. Sumunod ang masidhing pag-aalsa ni Apolinario de la Cruz/Hermano Pule noong 1839-41 sa Tayabas, Batangas, Laguna at karatig-lunsod. Resulta nito: Nadurog ang pangkahalatang konsensus na mabuti't makatarungan ang gobyerno't simbahan. Tuluyang napawi ang "ethical totality" (sa kataga ni Hegel) o paniniwalang iisa ang kabutihan/tadhana ng kolonisadong mayorya at estado.

    2) Sa pagbubukas ng kapuluan sa kalakalang-pandaigdig simula 1834, bumilis ang pagpasok ng komoditi--ang kultura't gawi ng mga dayuhang negosyante--at ideya't estilo ng pamumuhay na kaiba o tiwali sa namamayaning gawi, kostumbre, pamantayan. Pumasok ang mga ideolohiya ng reporma sa Inglatera noong 1832, ng 1848 himagsikan sa Europa, laluna ang mga tunggalian para sa independensiya sa Argentina, Bolivia, Peru, Venezuela, Mexico at Cuba (simula pa noong 1868).

    Bukod sa impluwensiya ng kulturang komersiyal at pananalapi ng Fleming & Co. at Fressel & Co. sa Supremo, tumalab ang lundo ng kamalayang makabago't mapagbago--ang sensibilidad/dalumat ng panahon--sa nakararami. Ang sagisag-panulat ng Supremo, "May Pag-asa," ay hudyat ng hikayat ng kamalayang pangkasaysayang sinagap sa mga akda nina Marcelo del Pilar, Rizal, at mga librong Le Juif errant, Les Miserables, at Las Ruinas de Palmira.
Sa paglagom, lumaganap na sa kapuluan ang patnubay ng modernidad batay sa mabisang lohikang umaalalay sa siyensiya, kalakal at palitang pampinansiyal (money exchange), kontra sa dogmatikong institusyon ng relihiyon at gayuma ng mito, hiwaga at samot-saring pamahiin.
   
    3)  Pumutok ang Paris Commune (Marso-Mayo 1871). Sanhi sa nagkabungguang sigalot, nagtagumpay ang liberalismong pangkat sa Espanya noong 1873-75 at inilunsad ang republikanong 1812 Konstitusyon ng Cadiz. Nagkaroon ng kaluwagan sa administrasyon ni Gob. Carlos Maria de la Torre.   Subalit nang sumabog ang Cavite Mutiny ng 1872 (siyam na taong gulang ang Supremo noon) at patayin ang tatlong pareng Burgos, Gomez at Zamora, unti-unting naagnas ang paniwalang makabuluhan pa ang reporma.

    Nang ipatapon si Rizal ni Gob. Despujol noong Hulyo 1892, bunyag na ang katotohanang kahit mapayapang pagsisikap maisaayos ang katiwaliang umiiral--buhat pa nang* supilin si Sulayman sa Tundo hanggang sa pagsunog ng mga tirahan ng pesante sa Calamba noong 1891--ay wala nang katuturan. Hinog na ang katotohanang nasambit ni Rizal: "Ang sagot sa dahas ay dahas din, kung bingi sa katwiran."

Ideolohiya at Balangkas ng Pamunuan

    Pagkahawan ng madawag na landas sa kasaysayan, bumalik tayo sa naimungkahi kong maitatanging layong natamo ni Bonifacio. Walang iba kundi ang pagtatampok sa halaga ng ideolohiya at namumunong ahensiya/aktor (vanguard party) sa rebolusyon. Bagamat importante ang modo ng produksiyon sa tingin nina Marx and Engels, ang tagisan ng lumang institusyon/relasyong sosyal at ng sumisibol na lakas sa produksiyon ay naisisiwalat muna sa larangan ng kaisipan, saloobin, atitudo, o normatibong sukatan. Dito lumilitaw ang nakakubling tunggalian ng mga uri at pwersang pampolitika.
   
    Angkop ang huwarang inilahad ni Engels sa Peasant War sa Alemanya noong 1524-25, panahon ng Repormasyong Protestante. Kahalintulad noon ang  sitwasyon sa Pilipinas noong 1892-1898.  Sa halip na kapitalistang/burgesyang partido laban sa piyudal/kolonyalistang kapangyarihan ng Espanya, nagsanib ang pesante, maliit na maylupa, ilang ilustradong malapit sa magsasaka, trabahador, negosyante at artisano sa kalunsuran. Ang lakas na nagigipit at napipigil ay hindi kapitalismo kundi buong hanay ng mga binubusabos ng Estado at Simbahan--sila ang buong sambayanan na tutol sa pag-aari, sa mga nagmamay-ari (frailocracia, aristokratang opisyales, peninsulares) at sila, samakatwid, ang siyang magpapalaya sa pagtatayo ng ordeng makatarungan, demokratiko at makatao.

    Sa pagitan ng obhetibong sitwasyon at suhetibong kamalayan, pumasok ang Katipunan. Hindi na makayang supilin ng Espanya ang taumbayang inihanda ng mga Propagandista buhat pa noong 1872 (pag-aalsa sa Kavite; pagbitay sa tatlong pare), o buhat pa noong rebelyon ng Tayabas Rehimyento noong 1843 (De la Costa 1965, 215). Kahit na malaki ang pinagbago ng Pilipinas sa pagbubukas ng Suez Canal at pagpasok ng mga empresang dayuhan, laluna kalakalan sa asukal, tabako, abaka at ibang produktong iniluluwas, at may umuusbong na kapitalismong industriyal, nasa palapag pa rin ng piyudal/agrikultural at artisanong kabuhayan ang Pilipinas sa huling dako ng ika-19 dantaon. Ang ayos pamproduksiyon ay nakasalig pa rin sa pagsasamantala sa mga pesante ng mayamang magsasaka at prinsipalyang nakapailalim sa mga prayle at burokrasya.  Sa ganitong paghahanay ng mga nagtatagisan, mahihinuha na mula sa mga uring inaapi--taglay ang kawalan/karukhaan na siyang yumayari't lumilikha ng kayamanang panlipunan--sa blokeng ito magbubuhat ang ahensiya/suhetibong kondisyon na maglulunsad at magsusulong sa himagsikan.

    Ang pinakamatingkad na kontradiksiyon ay sa pagitan ng nakararaming katutubo at ang Simbahan/Estadong kolonyal. Pangalawa ang kontradiksiyon ng mga pesante/manggagawa at kasike/prinsipalya. Sa dimensiyon ng ideolohiya o pangitain-sa-mundo, ang kamalayan ng mga uring inaapi ay natatakluban ng ideolohiya ng teyokratiko-piyudal na sistema ng kolonyalismo. O kung gising man ang mga biktima, hindi pa sila makapagpasiyang tumakas at tuwirang tumalikod sa nakagawiang kabuhayan o kinagisnang kalagayan.  Sinikap ng mga Propagandista sa Solidaridad at, di naglaon, sa Liga Filipina, na pag-isahin at itaas ang pampulitikang budhi/dunong/bait ng masa. Umabot sa matining na baytang,  subalit hindi pa rin mabisang napagkasunduan ang koordinasyon ng magkakahiwa-hiwalay na inisyatiba ng mga rebeldeng partisano.

Kabatiran at Pagpapasiya: Kinabukasan Ngayon

         Mahimalang naibuod ni Bonifacio ang kahulugan ng mga kontradiksiyong naisaad sa interaksyon ng katutubo at mananakop sa sinoptikong akda, "Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog" (Cruz & Reyes 1984, 97-98). Sa pakiwari ko, ito ang pinakaunang teksto ng modernidad sa arkibo ng ating kultura. Mainam na naibalangkas dito ang pagtuklas at paglalahad ng kahulugan ng kolektibong pagbabalikwas sa pagsalikop ng isip at nais, kamalayan at budhi.       

     Makakatas ang pilosopiya ng rebolusyon mula sa istruktura ng panahong naikintal dito (hinggil sa temang ito, tunghayan si Arendt 1978). Nakabuod iyon sa pag-iisa ng kamalayan at reyalidad, ng dapat mangyari at kasalukuyang nangyayari.  Paano ito natupad?  Una, ikinintal ang naglahong kasaganaan at kaginhawahan kaakibat ng pamamahala ng tunay na mga kababayan, pati karunungan ng lahat sa pagsulat at pagbasa sa sariling wika: "Itong Katagalugan, na pinamamahalaan nang unang panahon na ating tunay na mga kababayan....ay nabubuhay sa lubos na kasaganaan, at kaginhawan...Mayaman ang kaasalan ng lahat...." Alalahanin: magkasudlong ang karunungan, wika, kayaman ng asal, kasaganaan, at kaginhawahan. Nakabaon sa kaalamang ito ang pagnanais malasap muli ang nakaraan sa hinaharap, hindi bilang utopikong pita kundi bagong imbensyon, walang katumbas na likha, sa pagtatalik ng panahong lumipas at kasalukuyan.

    Lahat ng mga katangiang naitala ay nawala pagkaraan ng Pakto de Sangre nina Legaspi at Sikatuna. Tila kusang bumaliktad ang lahat. Mula noon, "ating binubuhay [ang mga kolonisador] sa lubos na kasaganaan, ating pinagtatamasa at binubusog, kahit abutin natin ang kasalatan at kadayukdukan; iginugugol natin ang yaman, dugo at sampu ng tunay na mga kababayan na aayaw pumayag sa kanila'y pasakop." Ang buhay ng mananakop ay utang sa pawis at sakripisyo ng mga sinakop. Pansinin na binanggit ang tulong ng mga Indyo sa mga Kastila laban sa Intsik at Holandes, ngunit walang banggit sa pagsakop ng Inglatera sa Maynila.

    Kahanga-hanga ang pagkaunawa't paglalagom ni Bonifacio sa komplikadong diyalektikong hinimay ni Hegel na balighong ugnayan ng alipin at panginoon sa Phenomenology of Spirit (1807) na isinakongkreto ni Marx sa The German Ideology (1845-6) at, di kalaunan, sa Das Kapital (1867). Nang lumabas ang libro ni Marx, apat na taong gulang pa lamang ang Supremo.

    Nasira ang mito ng Pakto de Sangre sa tatlong siglong pandarambong ng Espanya. Pinawi ng malagim na kasalukuyan ang nakalipas, at umigting ang hinaharap, puspos ng magkahalong pag-asa't pangamba. Maramdaming inilarawan ni Bonifacio ang hirap at sakit, dalamhati't pagtitiis ng bayan sa ganitong talinghaga. Inihambing niya ang bawat patak ng pananangis ng sanggol sa "isang kumukulong tingga, na sumasalang sa mahapding sugat ng ating pusong nagdaramdam." Umaapaw ang kalooban sa simbuyong galit, inip, ngitngit sa tanikalang bumibigti sa bawat katawan. Di naglao'y naitulak ang kolektibong sensibilidad sa hangganang hindi na matatanggap ang kasalukuyan. Paulit-ulit na lang ba ang Ngayon? Wala bang ibang napipinto, pagbabago o pag-iiba?

    Humarap sa nagiyagis na ulirat ang problema ng kinabukasan: "Ano ang dapat gawin?" Tila alingawngaw ng makasaysayang tanong ni Lenin. Ang sagot ng organikong intelektwal ng masang mulat ay artikulasyon ng hinaharap, kung saan ang karunungan/kaalaman ay nakasanib sa katwiran. Ang dunong ay guro, nagtuturo o tumutuklas ng direksiyon ng pagsisikap at pakikibaka : "Ang araw ng katwiran na sumusikat sa Silanganan, ay malinaw na itinuturo sa ating mga matang malaong nabulagan, ang landas na dapat tunguhin..."

    Sa patnubay at hikayat ng kaalaman/dunong, naging mahalaga na ang bawat sandali sa buhay. Ang lundo ng payo nito ng katwiran ay, una, magtiwala sa sariling lakas at umasa sa sariling kakayahan.  At pangalawa, magkaisa sa kalooban, isip at pagnanais upang sa gayo'y "magkalakas na maihanap ng lunas ang naghaharing kasamaan sa ating Bayan."   Samakatwid, ang rebolusyon ay pagpapahalaga sa kapangyarihan ng kolektibong dunong/kaalaman.  Mangyayari ito sa pagsasapraktika ng aksyomang nabanggit:  sa pagtitiwala (1) sa sariling pagkatao ng mga kababayan (awtonomiya; kasarinlan) at (2) sa pagkakaisa ng loob at lakas sa kapasiyahang maigupo ang kabuktutang pumipinsala sa bayan.

Metamorposis  ng Panahon

           Nakatuon ang budhi ng modernistang diskurso ni Bonifacio sa aktuwalidad, sa pagtarok sa daloy ng panahon, na humuhubog ng lugar o espasyo ng rasyonalidad (katwiran). Tandaan na ilang ulit tinuldikan ang parusang ipinapataw ng Kastila: "isinadlak sa lubak ng kasamaan ang kapurihan ng ating Bayan" at tayo'y "nabibingit sa malalim na hukay ng kamatayan na sa ati'y inuumang ng mga kaaway." 

    Malasin ang tagpo: nasa larangan na tayo ng digmaan.  Layon ng pahayag na ito ay hindi lamang makamit ang mithi ng rasong instrumental o makamit ang absolutong kapangyarihang umaangkin ng normatibong birtud. Walang pasubali, pakay ng panawagan ay dagling maisalin ang isip sa gawa at kagyat malasap ang pangako ng kinabukasan ngayon din. Sapiliting dapat pumili at  hindi makaiiwas magpasiya.

    Tiyak na kung may kabatiran, handa nang gumayak tungo sa tumpak na pagpapasiya't pagkilos. Marahil ang karanasan ni Bonifacio sa dayuhang bahay-kalakal ng Fleming & Co ng Inglatera at Alemanyang Fressel & Company bilang ahente/bodegero, ay tumalab sa pagtuturo sa halaga ng kontrata, pagtitiwala at pagsunod sa panuto't regulasyon. Dumagdag sa dunong ni Bonifacio tungkol sa rebolusyon sa Pransiya (laluna ang disiplina ng "virtue" bilang susi sa tatag ng Republika) ang larawan ng tunggalian ng uri sa Les Miserables ni Victor Hugo. Nakapukaw rin ang melodramatikong El Judio Errante/Le Juif errant ni Eugene Sue, kung saan iniugma ang salot ng kolera sa dahas ng mapanupil na Hesuwita at pag-uusig ng mga Protestang Huguenot sa Pransiya. Nakaambag din ang mga kuro-kuro ni Rizal (laluna ang anotasyon niya sa ulat ni Morga), at pagsusuri sa daloy ng kasaysayan mula sa librong "Ang mga Ruinas ng Palmira," at "Buhay ng mga Pangulo ng Estados Unidos" (Zaide 1970, 106).

    Di kalabisan kung muli kong igiit na ang  "Dapat Mabatid" ay hindi lamang pinakatampok na dalumat ng modernidad sa Pilipinas na nailunsad ng mga pangyayaring naiulat ko sa panimula. Dapat salungguhitan ang penomenang ito.  Katambal ng mga sanaysay ni Rizal at del Pilar, iginuhit dito ang materyalistang teorya ng kasaysaysan na humihirang sa masa bilang tagalikha ng pag-unlad at pagsulong ng buong lipunan. Ang mapanlikhang talino ng sambayanan ay siyang dinakilang kagamitan at sangkap sa pagbabagong-buhay ng lahi.

    Sa pagsusuri ko, ito at iba pang kasulatan ay palatandaan sa matayog na budhi at kabatiran ng Supremo. Ito ay patibay na hindi lang malawak ang kaalamang pangkasayayan ni Bonifacio, sumasaklaw sa kondisyon ng buong kapuluan (hindi lamang Luzon), bagkus masinsing pagtarok na ang pangkat na di kasali sa pamahalaan, walang representasyon, ay siyang awtentikong ahensiya ng pagbabago. Tulad ng bisyon ni Marx sa kritika ng pilosopiya ni Hegel (Osborne 2005), ang uring proletaryo na kumakatawan sa unibersal na kapakanan ng lahat, gayundin ang lahing kolonisado--ang Indyo, ang nakararaming itinakwil, inkarnasyon ng pagdurusa, at negatibong larawan ng sangkatauhang yumayari ng tirahan sa mundo. Pangkalahatang dignidad, puring unibersal ng pagkatao, ang itinatanghal niya, na hindi kinikilala ng imperyong Espanya.

    Samakatwid, ang Katipunan--ang motor ng himagsikan--ang maituturing na pagsasakatuparan ng pilosopiya ng Kaliwanagan, ang aktuwalisasyon ng pangangailangan ng sambayanan. Ang Katipunan ang tagapagpaganap ng pagbabanyuhay na sumilang sa malay at nagbigay-kahulugan sa data-rati'y ulit-ulit na pag-inog ng panahon.

    Walang pasubaling napukaw si Bonifacio ng mga impormasyon, datos, at kabatirang nakatas sa panitik ng Propagandista at ng mga pinag-aralang aklat. Sinikap niyang iakma ang Katipunan sa prosesong naranasan niya, partikular ang paglitaw ng "liwanag ng katotohanan," pagpapakilala sa ating sariling puri, hiya, pagdadamayan, hiwatigan ng pakikipagkapwa; at pagsisiwalat ng dakilang aral na "magwawasak sa masinsing tabing na bumubulag sa ating kaisipan."  Ang danas ay nailapat sa hanay ng yugto ng panahon at kabatiran. 

    Idiniin sa patalastas ng Supremo ang pagpapasiyang bunga ng kabatiran at inantig ang mga kasapi sa pagpupunyaging magpasiya't isakatuparan ang ninanais.  Sa dulo ng pahayag, nakatumbok  ang diwa ni Bonifacio sa paghikayat ng kaluluwa salig sa kusang paghuhunos o dili kaya'y pagtransporma ng saloobin--ang larangan ng digmaan ng ideya/ugali--na siyang susi sa pagkilates sa kilos at gawa ng bawat nilalang at ang kabuluhan nito sa malayang pag-unlad ng buong komunidad.

    Pagnilayin na hindi ito simpleng pagbabalik sa nakaraan--di na pwede iyon sanhi sa nakapamagitang karanasan ng pagkabigo, gulat, kilabot, matinding pagdurusa--kundi pagpihit at pagliko mula sa nagisnang daan. Dunong, paglinang sa kakayahan ng kaisipan, tiyaga at sigasig. Sa pagbubuod, lahat ng katangiang likas sa Pilipino ang dapat isingkaw sa kolektibong proyekto ng pagwasak sa lumang insitutusyon at pagtayo ng bagong sistema ng kabuhayan.

Diyalektika ng Kabatiran at Kamangmangan

    Hanggang ngayon ang makatuturang panawagan ni Bonifacio ay hindi pa nabibigyan ng karampatang pagpapahalaga. Paglimiin, halimbawa, ang gamit ng retorika ng dilim at liwanag na halos arketipong tatak o signatura na sa mga dokumento ng Katipunan, na unang naibadya sa "Liwanag at Dilim" ni Emilio Jacinto (Santos 1935).

    Ang duwalistikong pagtatagisan ng dilim at liwanag ang bumabalangkas sa "Ang Dapat Mabatid" at sa ritwal ng inisyasyon ng Katipunan. Kung tutuusin, ang tema ng "liwanag ng katotohanan" na nakabaon sa liturhiya ng Kristiyanismo ay hango sa tradisyon ng Gnostisismo, isang paganong kilusang nag-ugat sa Manikiyanismo (naging alagad si San Agustin bago binyag), neo-Platonismo at Pythagoreanismo, at tumalab sa Kristiyanismo ng ika-2-3 dantaon.

    Pangunahing turo nito ay walang katubusan kung walang kabatiran sa Diyos (ibinunyag lamang sa initiates) at tadhana ng sangkatauhan. Ang Diyos (bansag sa Espiritu o banal na Kaalaman, Sophia) ay halos katumbas ng kalikasan (deus sive natura, sa tahasang sekular na kaisipan ni Spinoza). Ang relihiyon ng Taga-ligtas (Saviour) ay kumalat sa krisis ng imperyong Roma, kaagapay ng paglago ng Mithraismo at Kristiyanismo (Murray 1964, 130-31). Kinondena ito ng Simbahang Katoliko (sa pagmasaker sa mga ereheng Albigensian sa Pransiya noong ika-13 dantaon). Litaw ito sa lahat ng programang may rebolusyonaryong adhikaing nakasalalay sa rason/katwiran, budhi/bait, at sariling pagsisikap na makamit ang hinahangad na pansariling paglilinis (purification) at kaganapang pampersonal.

    Hindi lamang katutubong danas at dalumat ang pinagmulan ng Katipunan kundi paglagom sa kabihasnan ng Kanluran mula sa klasikong kultura ng Griyego at Romano hanggang sa siglo nina Robespierre, Rousseau, Goethe at Kant. Bukod sa daloy ng Gnostisismo sa kaisipan ng mga pilosopo ng Kaliwanagan sa Europa. Sinala iyon ng ispekulatibang Freemasonry (Guerrero 1969, 397-98); halimbawa, ang halaga ng "Virtue" o Kagalingan sa pagkontrol sa udyok ng laman at erotikong simbuyo; alegorya at simbolong naghihimatong ng paniniwala sa isang Makapangyarihang Arkitekto ng santinakpan. Maidiriin dito na masaklaw at malalim ang impluwensiya ng Stoisismo sa mga Propagandista, laluna sa mga makasosyalistang Isabelo de los Reyes, Hermenegildo Cruz, atbp.

    Ang pilosopiya ng mga Stoiko (Epictetus, Aurelius, Cicero), na nagpunla ng mga binhi ng doktrina ng Neo-Platonismo at Kristiyanismo, ay nagturo ng isang materyalismo't panteistikong sistema ng moralidad. Sa etika, idiniin nila ang pagtiwala sa sariling likas na kakayahan at pagtanggap ng tadhana. Ang kagalingan ng pagkatao (virtue) ang siyang tanging bagay na may wagas na halaga, ayon sa mga Stoiko. Ito rin ang bukal ng materyalismong historikal ng tradisyong nagmula sa mga philosophes (Voltaire, Diderot, Saint Simon) na minana at pinagyaman nina Marx-Engels, Plekhanov, Gramsci, atbp.

    Kaya bagamat naimungkahi ni Renato Constantino na utang kay Bonifacio ang sintesis ng teorya at kilusan, hindi wasto ang paratang niya na "The ideas of Bonifacio did not have a solid ideological content" at iyon ay "primitive" dahil nakasandig lamang sa "dignity of man" (1975, 165). Maraming implikasyon ito. Malalim at mapamaraan ang nakapaloob sa pariralang "dignity of man," na natukoy na natin na nagbuhat pa sa Griyego-Romano't Hudeo-Kristyanong kabihasnan, patungo sa Kaliwanagan (Enlightenment) at 1789 rebolusyon sa Pransiya at sa buong Europa noong 1848 at 1872 (Paris Commune).

    Ang batas ng kalikasan (ley natural, sa awit ni Balagtas) ay kumakatawan sa logos o prinsipyo ng rason/katwiran. Ito ang saligan ng katarungan, demokrasya o pagkakapantay-pantay, kalayaan at kasarinlan. Ang mapagpalayang kapasiyahan ng masa ang gumagabay sa kapalaran o tadhana--sa wika ni Engels, "Ang kalayaan ay kamalayan ng pangangailangan (Necessity)."  Ang pangangailangan ay matatarok sa kaliwanagan tungkol sa nakalipas at posibilidad ng kinabukasan, sampu ng kolektibong pagpapasiyang maisakatuparan ang pangarap at mithiin ng kasalukuyan. Ito ang pinakabuod na simulain ng Katipunan at republikang isinilang sa Pugad-Lawin noong Agosto 23, 1896.

Teorya ng Ritwal, Praktika ng Kilusan

    Bukod sa Dekalogo ng Katipunan, ang pinakamabisang kagamitan sa pagbuo ng ahensiya ng pag-ugit sa rebolusyon ay mamalas sa ritwal ng samahan.  Sa Dekalogo, idinulog ni Bonifacio ang prinsipyo na ang pag-ibig sa Diyos (sa perspektiba ng deistikong rason) ay singkahulugan ng pag-ibig sa bayan at sa kapwa. At ang tiyak na panukat sa dangal at luwalhati ng sarili ay nakatimo sa pag-aalay ng buhay sa ikatutubos ng buong bayan. Pakikiramay, sipag sa paggawa, pagbabahaginan, pananagutan, paglingap sa kasama't kababayan--ito ang mga pinakamabigat na asal na dapat isapuso ng mga kasapi sa Katipunan.

    Taglay ng kasaping sumusumpa sa Katipunan ang birtud ng mga natukoy na katangian. Naisapraktika iyon sa ritwal ng inisyasyon, isang seremonyang na siya mismong maantig na huwaran ng proseso ng pagbabago. 
Sa sekretong paraan, ang ritwal ng pagkakaloob ng karangalang sumanib sa mapanganib na organisasyon ay sagisag ng pagbabagong-buhay. Isang alegorikong dula ito sa pagpasinaya sa isang bagong ayos ng komunidad kasalungat sa umiiral na orden--"ang negasyon ng negasyon," sa taguri ni Engels. Ang prosesong ito ng pagkilala sa bago't dinalisay na identidad ng kasapi--muling pagkabuhay!--ay kahawig ng mga inisyasyon sa Griyego sa Eleusis at Delphi, at sa Roma sa pananampalataya kay Mithra at, sa paglaganap ng Kristiyanismo sa misyon ni San Pablo, ang misteryo ng Muling Pagbangon ("resurrection of the dead").

    Masinop na tinalakay ni Gilbert Murray ang nakabibighaning pagkakawangkis ng turo ni San Pablo at paglalangkap ng Stoiko't Gnostikong pilosopiya sa panahon ng matinding krisis (1964, 107-38). Layon ng mga paniniwalang kaiba sa status quo ng imperyo ang magdulot ng pagkakataong mailigtas ang kaluluwa/pagkatao sa kilabot at dahas ng kapaligirang mundong sawi. Layon ng Kristiyanismo, halimbawa, ang tubusin ang paganong kaluluwa sa korupsiyon at kabuktutan ng umiiral na sistema ng Imperyong unti-unting nabubulok at gumuguho.

    Sa yugto ng nabubulok na kapangyarihan ng mga prayle't marahas na burokrasyang kontrolado ng mapag-imbot na frailocracia't ganid na opisyal, handog ng Katipunan sa mga dinuhagi ang kaligtasan at kalinisan--isang bagong mundo ng kasaganaan at katiwasayan. Pampurga sa dumi at pagbawi sa dalisay na puri o dangal ng pagkatao: ito ang mithiing patnubay sa pagpasok sa Katipunan nakaangkla sa kondisyong "Kung may lakas at tapang, ikaw'y makatutuloy....Kung di ka marunong pumigil ng iyong masasamang hilig, umurong ka..."   Kasunod ang pag-lilirip sa mga tanong na tila hango sa nasuring akda ni Bonifacio, mga tanong pangkasaysayan na magtataya at magtitimbang sa pagkakaiba ng mga yugto ng panahon habang sinisikap ipag-ugnayin at bigyan-kabuluhan iyon sa pamamagitan ng bagong suheto/sabjek--ang negasyon ng nakalipas at umiiral:

1.  Ano ang kalagayan nitong Katagalugan ng unang panahom?
2.  Ano ang kalagayan sa ngayon?
3. Ano ang magiging kalagayan sa darating na panahon?     (Cruz 1922, 22-23).

Sa Wakas, Banaag at Sikat

    Kung tutuusin, ang mga tanong at pagpapaalala ay sangkap ng isang pedagohikal na metodo upang mamulat ang natutulog na bait/budhi ng taong nais mapabuti ang kanyang buhay. Ang ritwal ng inisyason ay magaling na panimulang pagsasanay, dagdag sa panunumpa at pagsasandugo pagkatapos ng pagsubok sa katapangan at katapatan ng kandidato sa partido.

    Sa haraya ng pagbabagong buhay, o paghuhunos sa bagong kalagayan mula sa lumang pagkatao na kusang itinakwil at tinalikdan, ang kontradiksiyon ng lumang suliranin at bagong kaayusan ay nalulutas. 

    Natutugon din ang kontradiksiyon sa pagitan ng makasariling karakter/makitid na kaalaman at kamalayang naliwanagan, kalangkap sa pagkataong taglay ang birtud ng pagmamalasakit at pakikiramay. Sa ibang salita, muling nabuhay ang patay at nahango sa kapahamakan.  Natubos ang kaluluwa at naisauli sa pugad ng mga lumilingap at nagmamahal na mga kapwa, kadugo man o dayuhan. Maipalalagay na ito ay pagsasanay sa napipintong pagpapasinaya ng bagong ordeng lumulutang sa usok at apoy ng digmaang gumigiba't nagwawasak sa lumang istruktura ng kolonyalismo't  Simbahan. Alalaong baga, ito'y pagdiriwang sa tagumpay ng rebolusyon.

    Sa balik-tingin, ang interbensiyon ng Katipunan ay itinalagang napapanahon. Naging mapagpasiyang salik iyon sa pag-imbento ng kinakailangang ahensiyang wawasak sa lakas militar at politikal ng Espanya, ang abanteng liderato ng Katipunan. Palibhasa'y nakapagitan ang uring sandigan nina Bonifacio at kapanalig--artisano, maliit na negosyante, edukadong empleyado sa hukuman, kawani sa imprenta at kalakal-bahay--masikhay ang pakiramdam at pagmamalasakit nila sa mga magsasaka, trabahador sa pabrika at daungan, kababaihan, atbp. Sanhi sa maluwag na hirarkiya sa partido, napagparayaan ang tendensiyang rehiyonalismo sa Cavite na sinakyan nina Aguinaldo't mga kapanalig na kasike't ilustrado.

    Mabilis na lumago ang Katipunan, mula 300 noong Enero 1896 hanggang mahigit 40,000 nang iproklama ang rebolusyon ng "Haring Bayang Katagalugan" ("Sovereign Tagalog Nation") noong 29 Agosto 1896 (Cruz 192, 43).  Maraming gremio o bukluran sa pagtutulong-tulungan ang lumahok sa Katipunan (halimbawa, ang gremio de litografos sa UST kung saan inilimbag ni Jacinto ang unang bilang ng Kalayaan, Enero 1896) at naging sanayan tungo sa unyonismong bumulas noong unang dekada ng pananakop ng Estados Unidos (Guevarra 1992).

Ang Imahen ng Ina at Palaisipan ng Kasarian

     Dapat salungguhitan ang bisa ng "Katapusang Hibik" ni Bonifacio sa pagpapahiwatig ng natatanging birtud ng kasarinlan/pagsasarili (Panganiban & Panganiban 1954, 136-38).  Kasangkot ito sa pinakaimportanteng suliranin ng kasarian sa kilusang mapagpalaya. Bukod sa bisa ng Gnostisismo at Stoisismo sa pilosopiya ng Katipunan at Propagandista (hinalaw sa literatura ng rebolusyon sa Pransiya at liberalismo-anarkismo sa Espanya), ang pananaw sa kababaihan ng kilusang mapagpalaya ay larangang hindi pa nabibigyan ng masusing analisis. Ang pigura ng ina, sumasagisag sa bayan, ginhawa o kaluwalhating inaadhika, maaliwalas na kinabukasan, kaluwalhatian, atbp., ay laging isteryotipikal at mekanikal ang pagpapakahulugan.

    Nasilip ni Soledad Reyes ang kabaligtarang mukha ng ina--"hindi siya Mater Dolorosa kundi Medusa" (1997, 127), ngunit marami pang implikasyong hindi nagagalugad. Halimbawa, ang posisyon ng Ina bilang Sophia (Katwiran/Wisdom). Katwiran at Kapangyarihan ay magkatambal; nabura ang kababaihan sa mga Konsehong makapatriaryakal ng Simbahan. Ayon kay Marina Warner: "The spirit of God, the shekinah, was feminine in Hebrew, neuter in the Greek  pneuma, feminine as sophia (wisdom), invariably feminine in Syriac, but in Latin it became incontrovertibly masculine: spiritus sanctus" (1976, 39). Gayunpaman, paalala ni Regis Debray: "While other denominations tends towards the univocal, the Catholic fantasy has as its mainspring a divided vision of the feminine, torn between angel and whore, saint and sorceress" (2004, 176).

    Payo ng Supremo: "Itinuturo ng katwiran ang tayo'y umasa sa ating sarili at huwag hintayin sa iba ang ating kabuhayan."  Sophia, ang kababaihang aspekto ng kaliwanagan, ay matatagpuan sa Muling Pagkabuhay sa dulo ng ritwal ng inisyasyon ng Katipunan at sa diwa ng "Dekalogo." Samakatwid, ang "Ina" ay siyang birtud ng kaliwanagan, maalab na inspirasyon ng pag-aalsang mapagpalaya. Para sa organikong intelektwal ng uring anak-pawis, ang Sophia ay muling pagbangon--ang inaasam na paglingap handog sa "naghihingalong Yna,", ang sinuyong "tinubuang lupa" na espasyong materyal at batayang lugar ng panahon, inarugang larangan ng kasaysayan--walang lihim sa tanod nito, ayon kay Gregoria de Jesus:

    Ang nanga karaang panahun ng aliw
ang inaasahan araw na darating
ng pagkatimawa ng mga alipin
liban pa sa bayan saan tatanghalin? 
       
("Pag-ibig sa Tinubuang Bayan,"
 nasa sa Medina 1972, 186)

    Sa kabilang banda, ang pagtakwil sa Espanya ng "Panghuling Hibik" ay umaayon sa bisyon ng Katipunan bilang boluntaryong samahan, solidaridad o kapatirang hinirang, isang ekklesiang subersibo't sekular. Kaugnay nito, kapasiyahang mulat, hindi henealohiya (tali sa pusod), ang kailangan. Tugon ito sa puna ni Rizal na sa Filipinas, indibidwalismo ang umiiral, hindi damayan. Ang Katipunan ay sinadyang pagtitipon ng mga anak ng Kaliwanagan laban sa mga kampon ng Kadiliman--isang tema ng grupong Essenes na salungat sa imperyong Romano. (Tila ang kuwebang dinalaw ng Supremo sa Pamitinan, Montalban, ang sumagisag sa sinaunang taguan ng mga Essenes.) Sa kalaunan, naging komunidad ng mga matapat (hindi taksil o mapaglilo), synchronized sa oryentasyon ng pag-asa (kinabukasan), hindi lamang sa bunsod ng memorya o gunita (nakalipas), ang proyektong etikal/politikal ng Katipunan.

    Ang pagtalikda sa inang utusan ng Imperyo't Simbahan ay umaayon sa malaparabulang tugon ni Kristo sa ina: "Babae, ano ang relasyon mo sa akin? (John 2:3; sa ibang pagkakataon na dudukalin ang suliraning ito). Sa pamamagitan ng malayang pagsanib, hindi batay sa dugo, kasarian, pamilya o angkan, ang Katipunan ay bukas sa sinumang nais makiisa sa pambansang digmaan laban sa kolonyalismo, makulinismong awtoritaryanismo ng Simbahan, sampu ng ideolohiya, praktika, institusyon at normatibong ugaling pinagpilitang ipasunod sa nilupig na Indya/Indyo. Ang gahum pampolitika ay bunga ng estratehiyang ito na may kaunting alalay din sa gerilyang metodo ng pakikibaka noong unang sagupaan sa Morong, Marikina, Antipolo, Pasig at mga nayon sa Bulakan, Nueva Ecija at Pampanga.
   
    Samakatwid, radikal ang naitatag na bangguwardyang liderato ng himagsikan na lumampas sa hanggahang itinakda ng sinaunang kabihasnan at ng kolonyalismong Espanyol. Radikal din ang pinagsamang paraan ng edukasyon at aktibong pakikibakang (higit sa repormistang taktika nina Rizal at ka-ilustrado) tinalunton ng mga alagad hanggang kina Malvar, Sakay at mga bayani ng Balangiga, Samar. Utang natin sa Supremo at 1.4 milyong mamamayang nagbuwis ng buhay (laban sa imperyong Espanya at Estados Unidos) ang dunong, danas at pagkakataon ngayon upang magpatuloy sa pagsisikap matamo ang tunay na pambansang demokrasya at kasarinlan sa harap ng malagim na terorismo ng hegemonyang lakas ng kapitalismong global.

Pagbabalik sa Kinabukasan

    Nais kong wakasan ang interbensiyon ko dito sa ilang puna tungkol sa kakulangan ng namamayaning aralin at pagsisiyasat. Pamibihira ang nakahagip sa di maikubling aporia sa mga kritikong sumuri at sumipat sa diwa ng Supremong nailahad sa kanyang "Katapusang Hibik" at "Dapat Mabatid." Sintomas ito ng naghaharing ideolohiya ng reaksyonaryong pananaw ng neoliberalismong orden sa ating neokolonya.

    Ilang halimbawa lamang ang maitatala dito. Impluwensiyal si Reynaldo Ileto sa paglapat ng banghay ng Bernardo Carpio (tulad ng Pasyon) sa panitik ng rebolusyon. Subalit pumalya ang interpretasyon at binaluktot ang katuturan ng mga akda. Naging "bunso" ang taumbayan; "layaw" at "utang" sa halip na katwiran at kabatiran at mabudhing pagpipigil sa sarili ang naging paliwanag sa masalimuot na sigalot at krisis. Dagdag pa: "...assuming [Bonifacio] was aware of [previous revolts], he would not have found them relevant to the drama of separation from Spain that he helped portray; the 'national drama for him begins after 1872" (1998, 25). Diyata't makitid ang kaalaman ng Supremo sa mismong kasaysayan ng kapaligiran? Sa ideyalistikong pagtaya sa organisadong mobilisasyon, pilitang ipinataw ang ilang piling ideya (layaw, damay, atbp) at sikolohiyang panukat na walang saligan sa kongkretong totalidad ng mga puwersang nagtatagisan sa isang takdang yugto ng kasaysayan.

    Sa perspektibang nailatag dito, hindi rin matibay ang paninindigan ng mga kritiko. Sa pagbasa naman ni Virgilio Almario ng "Katapusang Hibik," ang tangkang subukan ang "pagtanaw na historikal" ay lumubog sa kakatwang puna: sa retorika ni Bonifacio ay "masisinag ang pananagisag na Kristiyano bilang bukal ng kapangyarihan ng wika ni Balagtas" (2006, 202). Kahawig ng antikwaryong hatol ni Ileto, mahigpit na opinyon ni Almario na hindi pa rin makahulagpos ang porma't sining ng Supremo sa kwadro ng Pasyon, huwaran at aral ng relihiyong dulot ng kolonyalismong Espanyol. 

    Sa kabilang banda, bagama't maingat ang paraan ng pagsipat ni Soledad Reyes, hindi pa rin naiwasan ang pormalistikong pagkiling sa makapangyarihang birtud ng sining na di-umano'y lumilikha ng sariling daigdig. Alingawngaw ito ng romantiko't pormalistikong pamantayan ng konserbatibong ilustrado. Batay sa ganitong metapisika, humantong sa isang anarkista't suhetibismong konklusyon: "ang daigdig na diskurso ng rebolusyon ay isang mundong wala nang orden at batas, pinamamayanihan ng anarkiya...." (1997, 128). Kung iposisyon natin ito sa gitna ng paggigiit ng Katipunan sa halaga ng intelihenteng disiplina at kolektibong pangangasiwa't pangagalaga sa bawat aksiyon ng mandirigma, anong kahidwaan ang lilitaw?.

    Anong aral ang mahuhugot dito? Isa lamang: Kailangang balikan--mas tumpak, halungkatin at siyasatin--ang kasaysayan ng himagsikang pinamunuan ng Katipunan upang matuklasan natin ang binhing nakaburol doon, ipakawalan ang enerhiyang nahihimlay sa pusod ng nakalipas, at sa gayo'y maikasangakapan iyon upang maitayo ang malaya, makatarungan at demokratikong kaayusan ng lipunan ngayon at sa hinaharap.  Pansin ni Senador Claro Recto na ang ideyalismo ni Bonifacio, nabahiran ng mga kaisipan ni Rizal, ay siyang nagtulak sa bisig ng rebolusyon: "Not all dreams come true. But the wonderful things of the world were created by idealists like the Great Poorly-born Andres Bonifacio" (1968, 78). 

    Ang kinabukasan ng ibinubuong bansang may tunay na kasarinlan ay nakasalalay sa kasalukuyang gawaing suriin at pahalagahan ang tagumpay at kabiguan ng nakalipas, maihiwalay ang dilim sa liwanag, at makamit ang malayang pag-unlad ng bawat nilalang na nakasandig sa kalayaan at kaunlaran ng buong sangkatauhan. Mabuhay ang Supremo at masang lumalaban!

SANGGUNIAN

Agoncillo, Teodoro. 1965.  The Revolt of the Masses.  Quezon City: University of     the Philippines Press.
------ & Oscar Alfonso.  1967.  History of the Filipino People.      Quezon City:     Malaya Books.
Almario, Virgilio.  2006.  Pag-unawa sa Ating Pagtula.  Manila: Anvil Publishing     Co.
Arendt, Hannah.  1978.  The Life of the Mind.  New York: Harcourt Brace     Jovanovich.
Constantino, Renato.  1975.   The Philippines: A Past Revisited.  Quezon City:     Tala Publishing Services.
Cruz, Hermengildo.   1922.  Kartilyang Makabayan.  Maynila: Lupong     Tagaganap, Araw ni Bonifacio.
Cruz, Isagani at Soledad S.Reyes.  1984.  Ang Ating Panitikan.  Manila; Goodwill     Trading Co.
De la Costa, Horacio. 1965.  Readings in Philippine History. Manila: Bookmark.
Debray, Regis.  2004.  God: An Itinerary.  London: Verso.
Guerrero, Leon M.  1969.  The First Filipino.  Manila: Jose Rizal National     Centennial Commission.
Guerrero, Milagros, Emmanuel N. Encarnacion, and Ramon Villegas.  2003.      "Andres Bonifacio and the 1896 Revolution."  Sulyap Kultura. Manila:     National Commission for Culture and the Arts.
Guevarra, Dante G.  1992.  Unyonismo sa Pilipinas.  Manila: Institute of Labor and     Industrial Relations, Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas.
Ileto, Reynaldo.  1998.  The Filipinos and their Revolution.  Manila: Anvil     Publishing Co.
Joaquin, Nick.  1977.  A Question of Heroes. Manila:  Ayala Museum.
Mabini, Apolinario.  1969.  The Philippine Revolution. Tr. Leon Ma. Guerrero.      Manila: National Historical Commission.
Medina, Ben Jr.  1972.  Tatlong Panahon ng Panitikan.  Manila: National Book     Store.
Murray, Gilbert.  1964.  Humanist Essays.  London: Unwin Books.
Ocampo, Ambeth. 1998.  The Centennial Countdown.  Manila: Anvil Publishing     Inc.
Osborne, Peter.  2005.  How To Read Marx.  New York: W.W. Norton.
Palma, Rafael.  1949.  The Pride of the Malay Race.  New York: Prentice-Hall, Inc.
Panganiban, J. Villa and Consuelo Torres-Panganiban.  1954.  Panitikan ng     Pilipinas.  Quezon City: Bede's Publishing House.
Recto, Claro M.  1968. "Rizal the Realist and Bonifacio the Idealist."  In  Rizal:     Contrary Essays. Ed. Petronilo Daroy and Dolores Feria.  Quezon City:     Guro Books.
Reyes, Soledad.  1997.  Pagbasa ng Panitikan at Kulturang Popular.  Quezon City:     Ateneo University Press.
Santos, Jose P. 1935.  Buhay at Mga Sinulat ni Emilio Jacinto.  Manila: Jose P.     Bantug.
Sevilla y Tolentino, Jose. 1922.  Sa Langit ng Bayang Pilipinas: Mga Dakilang     Pilipino.  Maynila: Limbagan nina Sevilla at mga kapatid.  Web.
   
Warner, Marina.  1976.  Alone of All Her Sex.  New York:
Zaide, Gregorio.  1970.  Great Filipinos in History.  Manila: Verde Book Store.
---- and Sonia Zaide.  1984.  Jose Rizal: Life, Works and Writings of a Genius,     Writer,     Scientist and National Hero.  Manila: National Book Store.

-----__________

E. SAN JUAN, Jr.   9/8/2013


Sunday, September 01, 2013

DISKURSO NI JOSE RIZAL: Kasaysayan, Himagsikanb ni E. SAN JUAN, Jr.



JOSE RIZAL:  PANGHIHIMASOK  NG  IMAHINASYONG PANGKASAYAYAN
               ni E. SAN JUAN, Jr.



         Palasak nang ituring sa kasalukuyan na ang paksang inihudyat ng pamagat ko sa lekturang ito'y gamit na gamit na, ibig sabihi'y nakasusuya kundi nakaaantok. Ako man ay sawa na sa mga panayam at talumpating nag-uumapaaw sa clicheng pumupuri sa kabayanihan ng "First Filipino" (bansag ni Leon Ma. Guerrero),  mga gasgas na halimbawa at de-kahong pagtataguyod ng kumbensyonal na sukat ng kahalagahan ayon sa pamantayan ng dominanteng uri sa lipunan. Lihis sa nakaugaliang pagtatanghal sa kulto ni Rizal, sa panimula'y nais kong isusog ang ilang panukalang makasisilbing mapanghamong pambungad sa ilang repleksiyon ko tungkol sa tatlong sanaysay ni Rizal: "Liham sa Mga Kakabaihan sa Malolos" (1889), "Sobre la Indolencia de los Filipinos" (1890), at "Filipinas, dentro de Cien Anos" (1890).

Panimulang  Imbentaryo

         Sa pagtaya ko, tatlo ang mahalagang naisakatuparan ni Rizal sa kanyang maikling buhay bukod sa pagsulat ng dalawang nobelang Noli at Fili at ang tatlong akdang nabanggit ko.  Una, ang pagtatatag ng Liga Filipina.  Nais kong idiin ang detalye na sa una at kahulihulihang pagpupulong ng nasabing organisasyon, may dalawang taong nakadalo roon na sa pagbabalik-suri sa kasaysayang sumaksi ay nakabago ng repormistang layunin noon. Sila sina Andres Bonifacio at Apolinario Mabini, ang una'y sumasagisag sa pagsilang ng himagsikan at ang huli sa pansamantalang pagpanaw  nito sa pananakop ng Amerikano makaraan ang Digmaang Filipino-Amerikano (1898-1902).

    Kahit anupaman ang pasaring tungkol sa pagkarepormista ni Rizal--alinsunod sa panunuring inumpisahan ni Claro Recto hanggang kina Renato Constantino at Jose Maria Sison--kung walang Liga, wala ring Sigaw ng Balintawak at karamay nito, wala ring Malolos, Balangiga, Sakay, Isabelo de los Reyes, Crisanto Evangelista, at ang tradisyong mapanghimagsik na laging tutol sa umiiral na sistemang walang katarungan, pagkakapantay-pantay, at di-matatawarang kasarinlan. 
         Pangalawa, isang huwarang simbolo ang pagsasakatuparan ni Rizal sa paglatag ng sistema ng distribusyon ng tubig sa Dapitan, lugar ng kanyang pagtapon. Ang "NAWASA" ng pook na iyon ay isang proyektong pangkomunidad, hindi indibidwal na gawain. Masisinag natin doon ang isang diwang mapanlikha at kolektibistang oryentasyon ng pangitain. Mapipisil din doon ang impluwensiya ng mapanuring agham, ang udyok ng kaluluwang mapagbago, sabayang mapagsira't mapagbuo. Ito rin ang udyok ng pagsulong tungo sa isang kaayusang demokratiko, makatarungan, makatao, malaya--ang rebolusyonaryong simulain at paninindigan ng 1896 Himagsikan.
         Pangatlo, munti man ngunit makahulugan: ang isang maikling katha ni Rizal hinggil sa paggamot sa mga kinulam na pinamagatang [sa Ingles] "The Treatment of the Bewitched," naisulat sa Dapitan noong 15 Nobyembre 1895. Nais kong sipiin ang isang talata mula sa ulat na ito na may mensaheng palaisipan na dapat linangin:
Ang manggagaway [o mangkukulam] ay siyang tampulan ng kahirapan ng pagkawalang-muwang at kalupitang pangmadla, siyang scapegoat ng kaparusahan ng Maykapal, ang katubusan ng mga tulirong nagpapanggap.  Sa banal na kagalingan ng tao ay katambal ang ganyang kasiraan. Nais ipaliwanag ang lahat at hugasan sa dugo ng iba ang kanyang karumihan. Ang babaing manggagaway ay sa karaniwang tao at sa mapagpanggap kung ano ang demonyo sa mga bathala, ang pakikipagsabwatan kay Satanas noong Siglo Medya, ang pagdanak ng dugo, mga kapalaluan at kahibangan, at iba pang kalapastanganan sa iba't ibang panahon: itong babae ito ang paliwanag sa di-matarok na pagdurusa ng lahat.

          Ayon kay Cesar Majul, pantas na awtor ng The Political and Constitutional Ideas of the Philippine Revolution at dating guro ko, ang kaisipang pampulitika ni Rizal (tulad ng kina Emilio Jacinto at Mabini) ay bunga ng ideolohiya ng Kaliwanagan [Enlightenment] sa Europa.   Bagamat ito'y tama sa pangkahalatang interpretasyon, kulang ito sa kontekstuwalisasyon na dapat talakaying maigi. Totoo, hiram nga ang balangkas ng kaisipan ni Rizal. Ngunit nagkakatalo hindi rito kundi kung paano ito ginamit, kailan at saan, sa anong natatanging pagkakataon nailapat ang kaipala'y idealismong metapisikal ni Rizal. Hindi maibubukod ang kaisipan sa partikular na pangyayaring kumatawan dito sa kasayayan. Idiniin ni Majul ang paninindigan ni Rizal tungkol sa pangangailangan ng kahalagang moral, katalinuhan, dalumat ng personal na dignidad, at disiplina ng katuwirang ipinataw sa mga likas na gawi o simbuyong natural. Katumbas iyon ng adhikain ng Liga: samantalang itinatanghal ang pangangailan sa industriya at pagtutulungan ng kapwa, ipinagbubunyi nito ang mga katangiang intelektuwal at moral ng tao. 

         Bukod sa milenaryang pagturing ni Padre Florentino (sa Fili) na ang kalayaan ay hulog o interbensiyon ng langit, ang pinakatanyag na ideya ni Rizal na ipinapalagay na katibayan nga ng kanyang repormista't mapagbigay na pilosopiya ay nakapaloob sa patalastas niyang ika-15 ng Disyembre 1896. Nailahad ni Rizal doon na sa kabila ng kanyang paghahangad sa kalayaan ng bayan, naniniwala pa rin siya na ang kondisyong karapat-dapat bago makamit ang kasarinlan ay ang karanasan sa edukasyon ng sambayanan. Sa paraan ng kaalaman at industriya, magkakaroon ng indibidwalidad ang bayan at magiging karapat-dapat sa kalayaan. Kung walang pagsasanay sa mga kabutihang panlipunan [civic virtues], walang katubusan. Iyan ang pinakamatigas na saloobin ni Rizal.

Mula Kaliwanagan Hanggang Praktikang Mapagpalaya

        Maitanong natin: saan at paano sisibol ang mga kabutihang panlipunan kung walang kalayaan ang tao? Ang isyung matinik ay kung anong papel ang gagampanan ng mga kabutihang nabanggit sa laro ng nagtatagisang lakas sa partikular na yugto ng ating kasaysayan. Marahil matitiyak natin ang direkysiyong pagbubuhatan ng sagot ni Rizal sa pagsubaybay sa proseso ng pag-iisip na mapupulsuhan sa tatlong akdang pupunahin ko ngayon.
        Sa simula, nais kong imungkahi ang proposisyon na sa sistema ng pagdiskurso ni Rizal matatagpuan natin ang mga salik ng pangitaing istorikal at materyalista. Ang pangitaing ito'y nagkakabisa sa pagkilos ng isang diyalektikal na metodo: ang buhay sa lipunan ay nakabatay sa analisis ng mga samutsaring kontradiksiyon sa isang takdang yugto ng kasaysayan. Ang pinakatampok na kontradiksiyon ay kaugnay ng balangkas ng panlipunang relasyon ng mga uri at ng anyo ng produksiyon ng mga kinakailangan sa buhay, na siya ring katambal ng reproduksiyon ng  ideolohiya at pulitikang sumasaklaw sa buong sistemang kinapapalooban ng labanan ng mga pangkat at grupo batay sa kasarian, uri, etnisidad, at iba pang kategoryang pangkultura. Sa kabuuan, ang kontradiksiyon ng mga lakas pampulitika ang nagtutulak sa pagsulong ng kasaysayan mula sa larangan ng nesesidad tungo sa larangan ng awtonomya.

         Makikita natin ang diyalektikong analisis sa akdang "Sa Mga Kababayang Dalaga sa Malolos."  Mahigpit na nasakyan ni Rizal ang mga lakas pangkasaysayan na yumayari sa karakter ng tao. Inilagay niya sa gitna ng diskurso ang impluwensiya ng ina sa anak, ang lantarang pakikisalamuha nito sa sanggol. Narito ang orihinal na mga pangungusap ni Rizal:

ang babaing tagalog ay di na payuko at luhod; buhay na ang pag-asa sa panahong sasapit....
     Sa kadalagahang punlaan ng bulaklak na mamumunga'y dapat ang babai magtipon ng yamang maipamamana sa lalaking anak.... Gawa ng mga ina ang kalugamian ngayon ng ating mga kababayan, sa lubos na paniniwala ng kanilang masintahing pusu, at sa malaking pagkaibig na ang kanilang anak ay mapakagagaling.  Ang kagulanga'y bunga ng pagkabata, at ang pagkabata'y nasa kandungan ng ina.  Ang inang walang maituro kundi ang lumuhod at humalik ng kamay, huag mag antay ng anak na iba sa dungo o alipustang alipin. Kahoy na laki sa burak daluro o pagatpat o pangatong lamang....

    Sa paghatol ni Rizal, lubhang napakabigat ang katungkulan ng ina. Di maikakaila na kapwa magulang ay "binigyan ng Dios...ng sariling isip at sariling loob upan ding mapagkilala ang liko at tapat," pahayag niya. Subalit--sumbat ng ulirat natin--bakit ang babae lamang ang nakasangkot sa gawaing reproduksiyon? Ang ganitong kakulangan ng tesis ni Rizal ay nakatali sa kanyang pagsunod sa tradisyonal na paghahati ng gawaing sosyal/seksuwal sa itinakdang kategoryang panlalaki at pambabae. Sang-ayon si Rizal sa pananagutan ng ina sa mga bagay sa tahanan, sa pag-aalaga sa bata at pangangasiwa ng mga domestikong suliranin. 
    Mapapansin ang isang malubhang kakulangan ng analisis dito. Nakabilanggo ang kamalayan ni Rizal sa idea ng komplementaridad o paglalapat ng dalawang papel ng kasarian: isang pambabae, isang panlalaki. Dahil dito, ikinulong ni Rizal ang mga dalaga sa larangang pantahanan na kusang hindi pinahahalagahan ng isang patriyarkong orden. Sa kabilang dako, ang mga lalaki ang nagtatamasa ng monopolyo sa larangang pampubliko ng ekonomiya, politika, at lahat ng usapin sa lipunang pangkomunidad (civil society). Hindi maitatakwil ang ganitong paniniwala sa "normal" (hindi napagkayarian lamang) na paghahati ng gawaing sosyal/seksuwal ay siyang garantiya ng pananatili ng kapangyarihang patriyarkal at pagmamalabis ng kalalakihan sa daigdig.

Kasarian at Katuwiran

         Maipapasubali naman na batid din ni Rizal ang pagkakapantay-pantay ng lalaki at babae sa kanilang kakayahang tumupad sa "utos ng rason." Lagpas pa nga sa karaniwang karanasan ang bisa ng makatwirang dunong ng kababaihan, kaya angkin nila ang pribilehiyo sa pagpapalakad at pangangasiwa ng mga institusyong pang-edukasyon. Ang kagalingang ito ay hindi natural o itinadhana ng anatomya ng katawan, bagkos natamo sa pagsisikap. Dito pumapasok ang diwa ng kasaysayan na tila nagkalaman "sa lakas at loob ng babaying tagalog." Paliwanag ni Rizal: "Talastas ng lahat ang kapangyarihan at galing ng babayi sa Filipinas, kaya nga kanilang binulag, iginapus, at iniyuko ang loob, panatag sila't habang ang ina'y alipin ay maaalipin din naman ang lahat ng mga anak. Ito ang dahilan ng pagkalugami ng Asia." Paglimiin natin ang argumento ni Rizal.  Sapagkat "ang babayi sa Asia'y mangmang at alipin," sa halip na "maaya't marunong, dilat ang isip at malakas ang loob" na siyang namumukod na katangian ng mga babae sa Europa at Amerika at siyang saligan ng kanilang kapangyarihan.
         Ang pag-unlad ng personalidad, samakatwid, ay nakasalalay sa katayuan ng kababaihan. Bagamat opinyon ni Rizal na ang unang kabanalan ay ang pagsunod sa katwiran, umaasa pa rin siya na isasauli ng Diyos ng katotohanan "ang dilag na babaying tagalog, na ualang kakulangan kundi isang ma-ayang sariling isip, sapagkat sa kabaita'y labis." Sa gayon, ang kinakailangan ay hindi kabaitan kundi kaisipang malaya, kasarinlan, at higit sa lahat, katapangan. Hindi tumigil sa Rizal sa matalinghagang panghikayat sa mga babae na "huwag isuko ang pagkadalaga sa isang mahina at kuyuming puso" upang sa gayon ay maturuan ang anak "sa pagiingat at pagmamahal sa puri, pagibig sa kapua, sa tinubuang-bayan."

         Ang kasukdulang aral na indinulog ni Rizal--"Ulit-uliting matamisin ang mapuring kamatayan sa alipustang buhay"--ay siyang pinakamaigting na taktikang nagbubuwag sa rasyonalismo ng Kaliwanagang Europa. Pinabulaanan ang metapisika ng batas ng autonomyang pang-indibidwal at kalkulasyong rasyonal nang biglang ipasok ni Rizal ang halimbawa ng mga babae sa Esparta. Ano ang intensiyon nang samantalahin ni Rizal ang pagtutok sa di-kristyanong asal? Sipiin natin ang ulirang aksiyon inilarawan ni Rizal:

Ang manga ugaling ito'y karaniwan sa kanila, kaya nga't iginalang ng boong Grecia ang babaing Esparta. Sa lahat ng babai, ang pula ng isa, ay kayo lamang na taga Esparta ang nakapangyayari sa lalali. --Mangyari pa, ang sagot nang taga Esparta, sa lahat ng babai ay kami lamang ang nagaanak ng lalaki. --Ang tao, ang wika ng mga taga Esparta, ay hindi inianak para mabuhay sa sarili, kundi para sa kaniyang bayan.

    Pagkatapos usalin ni Rizal ang mga prinsipyong hango kina Kant, Rousseau, Voltaire, at iba pang paham ng Kaliwanagan, na napagtining sa pitong aral na inilahad niya sa huling dako ng kanyang liham, nagtatapos si Rizal sa isang obserbasyon na tila kabaligtaran.  Ang instruksiyon niya ay may himig maka-ina. Sapagkat ang tao ay hindi makatwiran sa kanyang kalikasan, kinakailangan ang katusuhan at realismo. Diyalektikal ang kaisipang nagpapatotoo rito: "Ang pagpapaumanhin ay di laging kabaitan, ito'y isang kasalanan kung nagpapaunlad ng paniniil; walang mang-aalipin kung walang alipin... Ang tao'y sadyang masama na laging nagmamalabis kung nakakatagpo ng mga masunurin!" Sa sitwasyong umiiral, naaangkop ang pagpaplanong istratehikal at kolektibong pagpapasiya.
         Lumilitaw ang diyalektikong sensibilidad sa takbo ng pangangatwirang pumapatnubay sa panguna at pangalawang panukala niya. Ang pagtitimbang ng mga lakas at interes na nagtatagisan sa lipunan ay pagsapul sa kontradiksiyong makina ng kasaysayan. Ani Rizal: "Ang ipinaguiging taksil ng ilan ay nasa kaduagan at kapabayaan ng iba." Dugtong pa: "Ang iniaalipusta ng isa ay nasa kulang ng pag mamahal sa sarili at nasa labis ng pagkasilaw sa umaalipusta." Hindi ba umaalingagaw rito ang pinakatanyag na aral ni Rizal na walang tiranya kung walang nagpapabusabos?

Pagkatao at Kasarinlan

    Subaybayan natin ang daloy ng materyalismong istorikal sa polemika ng "Sobre la Indolencia." Dito matutunghayan natin ang dinamikong pakikihamok ng mga lakas ng kalikasan at ng kasaysayan. Ang palipat-lipat na pagtining ng kamalayan ni Rizal sa dalawang kategoryang ito ang nagsasadula ng masalimuot na paglalakbay ng kamalayan ni Rizal mula sa materyalismong mekanikal na mana sa mga siyentipikong batas ng mga konkretong bagay na natuklasan noong Muling Pagkabuhay (Renaissance) at sumunod na Rebolusyong Industriyal. Sa gitna nito, malakas pa rin ang mga labi ng kosmolohiyang sakramental na dulot ng pag-aaral ni Rizal sa mga institutusyong ginagabayan ng mga prayle at ng Simbahan. Walang pag-aalinlangang naging tanghalan ang buhay ni Rizal sa pag-ikot ng magkakasalungat na puwersa sa kasaysayan ng kolonyalismo at nasyonalismong katugon nito.

        Sa dalawang akdang lumabas sa La Solidaridad masasaksihan natin ang pagluwal ng isang bagong saloobin sa lipunan. Ito ay isang matipunong transpormasyon ng lahat ng mga bagay-bagay sa loob ng pangkasaysayang balangkas, isang lantay na pagpapagalaw ng lahat ng mga pangyayari sa makasaysayang pagpapakahulugan. Sa mediyasyon ng diwang istorikal napapaugnay-ugnay ang kalikasan, aksiyon ng tao, at mga praktikang palaos na, yaong mga dominante, at yaong sumisibol pa lamang. Sari-saring tendensiya ng isip at gawa ang nabibigyan-katuturan sa isang malawak na kabatiran na siyang kumakatawan sa progresibong situwasyon ng demokratikong intelektuwal na katutubo sa kolonya, ang mga ilustrado ng kilusang pamproganda.

        Di maikakaila na tumupad si Rizal sa kanyang prinsipyong itinagubilin sa patnugutan ng La Solidaridad: huwag magsinungaling, laging responsable sa katotohanan at matapatang pakikipagkapwa-tao. Kaya nga't tinanggap ni Rizal na ang katamaran ay isang katangiang masusubukan sa mga indibidwal na nilalang sa panahong iyon sapagkat ito'y isang pangkahalatang predisposisyon. Nagsimula si Rizal sa pagtalakay ng ipotesis tungkol sa bisa ng kapaligirang pisikal, laluna ang init ng klima. Subalit hindi sapat maipaliwanag ng batas ng kalikasan ang asal ng tao:

Ang tao ay hindi hayop sa gubat, hindi siya makina, ang pakay niya ay hindi lamang makapaglikha ng bagay salungat sa mga hakahaka ng ilang Kristiyanong puti na nais alipustain ang may-kulay na Kristiyano bilang isang uri ng lakas-pantulak na medyo mas matalino at hindi mahal kaysa bapor.  Ang pakay ng tao ay hindi mang-aliw sa damdamin ng iba, ang hangarin niya ay humanap ng kaligayahan para sa kanyang sarili at kapwa sa paraan ng pagtahak sa landas tungo sa kaunlaran at lubos na kagalingan.

Sa pagsisiyasat ng mga kagamitan mula sa masalimuot na karanasan upang maisulong ang situwasyong materyal at intelektuwal, nababago ng sangkatauhan ang mga batas ng kalikasan. Samakatwid, ang kalikasang ito'y hindi katalagahan, manapa'y hilaw na sangkap na mahuhubog at maisasaayos upang tumugon sa kagustuhan at pagnanais ng tao.
Istratehiya at Taktika ng Talakayan

    Ang ganitong paggalugad at pagsasaliksik sa daigdig ng  kasaysayan ang namamaraling istratehiya sa diskurso ni Rizal. Ang mapagpasiyang hakbang na pagtuligsa sa esensiyalismong dogma ng mapanlupig na Kastila ay nasa paglalarawan ng kolonyal na lipunan bilang isang katawang sinalanta ng malubhang sakit. Ang naghihingalong pasyente'y maaaring magkaroon ng "8 milyong pulang korpusel," at sa gayon, maitatanong kung ang ilang puting korpusel sa katawang nasakop ay sapat na upang malutas ang problema ng katamaran?
    Dagling maniubra ni Rizal mula sa pagdalumat ng anatomya tungo sa isang perspektibang istorikal: "Ang katamaran sa Pilipinas ay isang masumpunging sakit, ngunit hindi ito minamana. Hindi laging ganyan ang mga Pilipino, dili nga ba't saksi ang mga mananalaysay ng mga sinaunang taon pagkaraan ng pagkatuklas ng mga pulong ito." Kasudlong nito ang isang paglalagom ng mga testimonyo ng ilang istoryador--mula kay Morga, Chirino, Colin, Pigafetta, Gaspar de San Agustin, at iba pang kalahi. Lahat ay sama-samang nagpapatunay sa industriya, mapanlikhang talino, sipag at sigasig ng mga katutubo bago lumunsad ang mga Kastila. Hindi lamang sagana sa yaman ng likhang-sining at pangangalakal, manapa'y ang kagitingan sa digmaan, kahusayan sa paglalahad, at pati na pangungulimbat sa karagatan ay nagpapatibay sa tesis na sa Pilipinas bago dumating ang konkistador, nangingibabaw sa mga kalipi ang matipunong pakikisalamuha, kilos, galaw, walang humpay na gawaing lumilikha ng mariwasa't maginhawang kabuhayan.
        Ang laman ng sanaysay (bahaging III and IV) ay binibuo ng polemika ni Rizal laban sa pagmamayabang ng Kastila sampu ng naitalang mga rasistang palapalagay. Ang pinakabuod na argumento ay nakatuon sa kalupitan ng mananakop, ang ganid na kasakiman nito sa pangangalap ng kayamanan hanggang umabot sa antas ng pagkaduhagi ng mga katutubo at pagkahirati sa kondisyon ng pagdarahop at pagkadayukdok. Ineksamen ni Rizal ang katawan ng lipunan, ang binansagang body politic. Ikinintal sa mapa ng kanyang diskurso ang magkakatunggaling bisa ng mga pangyayari, pagsisikap ng tao, mga pangangasiwang nagpapahirap sa mamamayan, maling pamamalakad ng gobyerno, upang maibulalas ang retorikal na tanong: "Paano nga ba naipalit ang tamad na Kristiyano sa masipag at matalinong di-binyagan ng sinaunang panahon?"
    Masinop na idinaliri ni Rizal ang mga digmaang mapangamkam na naglustay ng moral at materyal na lakas ng sambayanan, ang makasirang paglusob ng mga pirata at pagwaldas ng yamang lokal sa pagtatanggol ng mga barangay. Dagdag pa rito ang napakabigat na buwis na ipinataw ng rehimeng dayuhan. Lahat ng ito'y negasyon sa anumang karapatan sa pagpili ng mabuting gawain. Tuwirang nalugmok ang bayan sa kapalarang ikinahihiya: "Nagtatrabaho ang tao para sa isang layunin. Alisin mo ang layuning ito mawawalan ng sigla ang tao."
         Bagaman malaon nang humupa ang digmaan, ang pirata, ang pagpipilit na ilahok ang mga katutubo sa hukbong mananakop, nagpatuloy pa rin ang katamarang asal dahil sa mapang-aping pamamaraan ng administrasyong kolonyal. Kinulapulan pa iyon ng mga kabuktutan ng prayle. Binatikos ni Rizal ang masamang halimbawa ng mga maykapangyarihan na nag-astang mga bayaning may angking amor propio ng mga kabalyero ng Siglo ng Pananampalataya. Sila ang kumutya sa gawaing pisikal. Bukod sa ilang puna sa sugalan, pinuna ni Rizal ang pagwawaldas ng yaman sa mga pista, ritwal ng simbahan, pagmamalupit ng pamahalaan, kawalan ng awa o damdamin para sa mga mamamayan. Natatangi sa lahat, dapat isaisip ang edukasyon ng taong ninakawan ng sariling puri at pagmamahal sa sarili: "Idagdag sa kawalan ng materyal na tubo ang kawalan ng moral na hikayat at makikita ninyo na ang taong hindi tamad sa bayang ito ay marahil isang baliw o kaya'y hangal na hampas-lupa."

Kalikasan at Kasaysayan

    Sa perspektiba ng kasalukuyang panahon, kapansin-pansin ang pagsisiyasat ni Rizal tungkol sa matatag na pagkatao ng Pilipino sa gitna ng ilang siglong pambubusabos hanggang maging mala-hayop ang hugis niya sa mga banyaga. Napaglirip ni Rizal na hindi nakitil ang pinakabuod ng pagkataong namalagi sa nagaping nilalang, isang dalumat na napukaw tila ng kilalang parabula ni Hegel ukol sa amo at alipin sa Penomenolohiya ng Diwa. Mangyaring tinaya ni Rizal ang kanyang idealismo sa isang hindi masugpong bagay na nagpupumiglas pa rin: "...ang katutubo'y umaangal; nasa dibdib pa rin ang mga adhikain, siya ay nag-iisip at nagsisikap bumangon, at doon nga magsisimula ang gulo!" Samakatwid, sa harap ng pagbabago, paghinto, pagputol, mayroon pa ring nagpapatuloy, ang sub-istratum na tinawag ni Marx na "species-being," alalaong baga'y ang potensiyal para sa kolektibong pagbuo sa identidad ng komunidad. Matatamasa ito (pakiwari ni Rizal) sa pamamagitan ng edukasyon, at pangalawa, sa pag-imbento ng "pambansang damdamin," ng pambansang identidad.

         Sa huling daloy ng retorika ni Rizal, matutuklasan natin ang intuwisyon ng diyalektika. Nakapaloob iyon sa paglinang sa laro ng mga kontradiksiyon, sa magkasalungatang bugso ng mga pagnanais, pangarap, at panaginip ng mga pulutong ng tao. Iyan ang umuugit sa kamalayang mapanuri't mapag-ugnay. Ibinanghay ni Rizal ang saligan sa pagtatagumpay ng rebolusyonaryong simulain. Ang bukal at matriks ng tendensiyang ito ay nakapaloob sa samutsaring kontradiksiyon ng mga puwersang iniluluwal ng kasaysayan:

Katakataka ba na sa malupit na pagsupil sa talino at simbuyo ng katutubo, na dati-rati'y matuwid at laging maaasahan--na siyang isiniwalat ng nakalipas na panahon at ng kanyang katutubong wika--ito ngayon ay isang masa ng mga kontradiksiyong karumal-dumal? Ang patuloy na pagtatagisan ng rason at tungkulin, ng organismo at ang kanyang mga bagong simulain, ang digmaang sibil na gumugusot sa kapayapaan ng kanyang budhi sa buong buhay niya, ay nagbubunga ng paralisis ng kanyang lakas. Kaagapay ng masamang klima, ang pangmatagalang pag-aatubili at mga pag-aalinlangan sa utak ang siyang pinagbubuhatan ng katamaran.

    Palibhasay may panimbang pangmoralidad na ipinanday ng Kaliwanagang nagbunga ng Rebolusyong Pranses, pinakaimportante ang kalayaan kay Rizal. Maituturing na ito ang una sa dalawang gamot sa istorikal na sakunang humaplit sa katawan ng polis.  Ang pangangailangan sa kalayaan ay siyang nagpupunla ng binhi ng rebolusyon--sa tahasang interpretasyon, ang "rebolusyon" ay pagbabalik sa orihinal na kondisyon na naiwan datapwa't naiparangalan sa gunita ng mga ulat na nahimay na sa umpisa ng diskurso. Subalit ang pagbabalik-tanaw na ito ay hindi pagsagip sa luma o pagligtas sa inutil kundi paghabi ng panibagong buhay, paglikha ng kinabukasan.

         Sintomas ba ito na bumalik ang romantikong idealismo ni Rizal?  Sa palagay ko'y hindi sapagkat kung may bahid man ng utopya dito o pangako ng kaluwalhatian, ito'y kalangkap sa liberasyon ng diwang mapanlikha ng masang ngayo'y namumulat at unti-unting umaakmang paliparin ang rebolusyonaryong ispiritung handa nang pumalaot sa himpapawid. Ang ispiritung ito ay nagpapahiwatig ng sigla ng katawan at katalinuhan ng magkabuklod na bisig ng mga mamamayan.

         Bagaman ang kritika ng mga inhustisyang naitala ay humihingi sa wakas ng kalayaan at edukasyon, ang pinakamatining na paglirip niya ay nakatuon sa kawalan ng damdaming pambansa. Ito ang pinakamaantig na susog ng diskurso ni Rizal. Pagpapatibay ito na ang paggiit niya sa talinghaga ng katawan ng komunidad, ang body politic, ay testimonyo sa kanyang taktika na bigyan-diin ang materyal na interes ng tao. Ang tinutukoy dito ay hindi nag-iisang taong nangungulila sa kahiwalayan kundi ang pinagsamang lakas ng bansa: "Ang tao sa Pilipinas ay indibidwal lamang, hindi siya kasapi ng isang bansa. Pinagbabawalan siyang gamitin ang karapatang sumapi sa asosasyon, kaya mahina at lupaypay siya." Sa malubhang sakit na ito, ano ang karampatang lunas?

         Ang diyalektikong lapit ni Rizal ay may limitasyong bunga ng mga partikular na pangyayari sa kanyang buhay. Mababanggit natin ang pagtapon niya sa Dapitan, at bago rito ang kahirapang dinanas ng kanyang ina at pamilya sa Calamba nang sila'y itaboy ng mga prayleng nag-aari ng lupang sinasaka. Huwag ding kalimutan ang delikadesa at komplikasyon ng pakikitungo ni Rizal bilang anak na lalaki at isang ilustrado sa gobyerno at prayle, kadahilanang  kapwa nagpaigting sa pagdurusang nag-umapaw. Timbangin natin ang bigat ng mga ito sa konteksto ng kanyang pag-aaral, ang pagkaalam sa iskolastikong diyalektika ng mga klasikong pilosopo na sina Herakleitos, Plato, Aristotle hanggang sa mga neyoPlatoniko, Descartes, Spinoza, at Leibniz.  Isaalang-alang din natin ang agham pangkalikasan ng mga Siglo 17 at 18, laluna na ang pagkatuklas sa kalkulus na diperensiyal at integral (Leibniz, Newton) at mga ispekulasyon hinggil sa pagkakaisa ng infinite at finite, ang mga kosmolohikal na ipotesis nina Kant at Laplace na siyang naghiwatig na ang kalikasan ay may buhay sa panahon, na ang kalikasan ay may tanging kasaysayan.

        Sa kanyang mga pananaliksik sa Europa, walang atubiling naisadibdib ni Rizal ang mga turo nina Kant, Fichte at Hegel. Mabibilang na rito ang teorya ni Kant tungkol sa antinomya ng rason, ang hinagap sa nagtutunggaliang lakas ng kamalayan nina Fichte at Schelling, ang kontradiksiyong nakalatay sa kapaligiran. Sa "Sulat sa Mga Dalaga ng Malolos" at sa "Sobre la Indolencia," masinop na hinimay ni Rizal ang mga kontradiksyong bumabalot sa mga ideya, saloobin, damdamin, at pangarap ng tao. Kontra kay Hegel, isinusog ni Rizal na ang mga pagbabago at transpormasyon sa lipunan at katalagahan ay hindi kagagawan lamang ng konsepto, manapay tunay na pagsulong ng mga lakas ng libu-libong tao sa realidad.

    Sinikap ni Rizal na lagumin ang materyalismo ng Kaliwanagang Pranses, laluna ang sosyalismong pala-utopya ni Saint-Simon, sa kanyang pagsubok mabatid ang sanhi ng katamaran (daw) ng Pilipino. Lumalabas na ang karakter ng tao ay nakasanib sa uri ng organisasyon ng lipunang kinabibilangan nito. Ang nagbabagong balangkas ng lipunan ay nagbubunyag ng mga batas ng pagkilos, mga itinakdang determinasyon ng kaunlaran. Ang mga penomenang istorikal (pati ideolohiya, porma ng estado, mga iba't ibang institusyon) ay kalangkap at katugma sa isang takdang antas ng pagsulong ng bawat lipunan sa kasaysayan. Ito ang prinsipyo ng istorikal na artikulasyon ng mga proseso sa lipunan bilang labis-na-determinadong pangyayaring kadalasa'y napapagkamali sa isa't isa: ang mga bagay na sumusupling sa pinakasasabikang hinaharap, at ang mga labi ng dating kalagayan.

Propeta o Riyalistikong Pantas?

    Sa aking diskriminasyon, "Filipinas, dentro de Cien Anos" ay siyang pinakamabuting huwaran ng materyalismong istorikal na mapapakinabangang oryentasyon sa panitik ni Rizal. Ang huwaran ay may kinalaman sa proyektong paghugot ng balangkas ng panahong darating mula sa laro ng mga kontradiksiyon ng nakalipas at kasalukuyang karanasan. Ating tandaan na ang proyektong ito ay produkto ng krisis sa buhay, tulad ng mga pagtuklas ng bagong katotohanan nina Copernicus, Descartes, Darwin, Marx, Freud, at Einstein. Naganap ito sa pagitan ng pangalawang paglalakbay ni Rizal sa Europa noong Pebrero 1888 at ang kanyang pagtapon sa Dapitan (1892-96).  Nagkasudlong ang kritika at praxis upang lumikha ng isang rebolusyonaryong etika. Ang etikang ito ay nakaugat sa prinsipyo na may palaging pagbabago sa mundo--halimbawa, paglaki ng bilang (quantity) tungo sa pagpalit ng porma o hugis (quality)--na umaabot sa antas ng pagsalungat sa nakaraang yugto ng pagsulong. Palatandaan ito ng isang lukso sa pag-unlad, hindi lamang pag-uulit ng sinaunang kalagayan. 

        Mababanaagan ang ganitong takbo ng isip ni Rizal sa unang hati ng pangatlong akda, "Filipinas, dentro de Cien Anos." Pambungad na tema niya ang ganitong aksiyoma: "Kung walang di-matitinag na kondisyon sa kalikasan, sa kabuhayan pa kaya ng sambayanan na may angking katangiang laging kumikilos at gumagalaw!" Subalit ang kilos sa kasaysayan ay hindi pasulpot-sulpot at walang katiyakan, manapa'y sumusunod sa pagpapatining na mga kontradiksiyon, sa paraang isinaad ni Lenin sa "batas ng pag-iisa at hidwaan ng mga magkakasalungat," na siyang puwersang nagtutulak sa pagtutuhog ng mga sangkap at pagbabagong-anyo ng iba't ibang narasyon ng kasaysayan.

        Sa umpisa'y nirebyu ni Rizal ang mga unang dekada ng pagsakop ng Espanya. Ang kapuluan ay nabawasan ng tao, namulubi at naunsyami, tuluyang nawalan ng pagtitiwala sa nakaraan, walang hinagap sa kasalukuyan at walang tinitingala sa hinaharap. Tiyak na ito nga'y naratibo ng kabulukan at paghihingalo, ng pagkakawatak-watak ng dati'y integral na kaluluwa ng sambayanan. Gayunpaman, sa lalim ng pagkaalipusta mailuluwal ang katumbalik na kilos--ibig sabihin, sa pagkontra sa kalagayan iyon makukuha ang tiyak na katubusan sapagkat, ani Rizal, "may mga tao na sa bingit ng kamatayan ay nasasagip ng malabayaning lunas." Sa pagkakalumagak sa negasyon-sa-sarili at panlulupasay bumubukal ang isang di-inaakalang silakbong kabaligtaran: ang kapasiyahan ng kolonisadong tao "na pag-aralan ang sarili at mabatid ang kanyang sakuna."  Kinulapulan ng takot at gulo, ang pang-aapi at pagmamalabis ay siyang gumagatong sa apoy ng pagtutol at sa lagablab ng insureksiyon.
       
    Sa pangalawang hati, inihambing ni Rizal ang Pilipinas noong tatlong siglong nakaraan sa kasalukuyang kinalalagyan, kung saan "nahulog ang mga maskara."  Hanggang pinangangalagaan ng mga Malayo ang kanilang maramdaming pag-ibig-sa-sarili, uubusin niya ang lahat ng makakaya at isasakripisyo ang buhay upang makamit ang ninanais na kabutihan. Hinulaan ni Rizal na daragsa ang isang popular na pag-aalsa hangga't hindi nagpapaunlak ang pamahalaan at nagdudulot ng puwang sa agos na hindi mapipigil. Noong sinaunang panahon, ang pag-aklas ay lokal at hindi batay sa pangangailangan ng buong lahi. Itinatanong ni Rizal: "Ano't kung ang kilusan ay magmula sa daing ng sambayanan?" Isang bagong elemento ang naitambad: "ang diwa ng bayan ay napukaw ng isang laganap na kahirapan, isang karahasang sumaklot sa lahat ang siyang nakapagbuklod sa mga naninirahan sa buong kapuluan." Nakatulong din sa pagkakaisa ang mga bagong teknolohiyang gamit sa komunikasyon, at sa bisa niyon ay naiintindihan ng mga tao ang pagkakatumbas ng kanilang mga pagdurusa at pagsisikap. Sa gayon natarok ni Rizal ang signipikasyon ng bansa bilang "pinangarap na komunidad," ang damayan ng bawat isa. Hindi mahaharang ng pagdarahop ang mga pagbabagong humihingi ng ganap na kalayaan. Ang tensiyon ng mga puwersang magkakontra ay siyang humuhubog sa karakter ng nesesidad, ng tadhana: "Sa madaling sabi, ang pagsulong at etikal na pag-unlad ng Pilipinas ay natitiyak na, iniutos iyon ng tadhana. Para sa bagong tao, isang bagong sistema ng lipunan."
       
Reporma o Rebolusyon?

    Ang pangatlong bahagi ng diskurso ni Rizal ay gumagalugad sa mga possibilidad ng mapayapang repormang hulog sa itaas. Ito baga'y tanda ng isang dagling sinupil na pantasya? O manipestasyon ng isang nakagawiang paglilirip?

        Unawain natin ang direksiyon ng tugon ni Rizal sa mga taong sumurot sa diumano'y utopyanismong sumusulpot kapag bumabaling ang gunita sa nakalipas: "Subalit malaon nang naiwan ang bayan ng Utopia [inimbento ni St. Thomas More]; ang pagpapasiya at budhi ng tao ay nakagawa na ng mas kagilagilalas na himala, at nakapawi na ng pang-aalipin at parusang kamatayan sa pakikiapid--mga bagay na imposible sa bayan ng Utopia mismo!"  Batid ni Rizal na hindi mangyayari ang mapayapang repormang ipinagdarasal niya (at ng mga tauhang tulad ni Padre Florentino), mahangay karahasan ang susupil sa mga nanglilimos ng reporma. Sa kabatirang ito masasapol ang retorikang pangmediko ni Rizal, ang laging pagsambit ng sakit ng katawan kaalinsabay ng kutob ng panganib na hindi magagamot ng siyensiya ang kondisyong yaon. Kaya nga inuntag niya ang mga mambabasa na huwag tumalikod sa nakapanghihilakbot na pangamba bagkus tuwirang makipagbuno sa kung anong nakagigimbal na hiwagang naghihintay sa kaibuturan ng impiyerno. Ang mala-Virgil na patnubay rito ay walang iba kundi yaong partido ng mga propagandista (Marcelo del Pilar, Graciano Lopez Jaena, atbp.) sampu ng kanilang kapanalig sa Pilipinas.

         Sa huling dako ng akda, ang pinakamapangahas, naroon ang hula ni Rizal na ang "dakilang Republikang Estados Unidos ng Amerika" ay hindi maaring manghimasok. Hindi sapagkat hindi pahihintulutan ng tradisyong makarepublikano ang pagsakop sa Pilipinas. Mali si Rizal, alam natin, batay sa kakulangan niya ng pag-aaral sa batas ng takbo ng kapitalismo patungong imperyalismo. Sa katunayan, ang kamalian ni Rizal ay bunga ng kanyang matimtimang pagnanasang makalaya ang bayan, ayon na rin sa mga batas ng kalikasan at etika na ang isang bagay na hindi likas sa katawang kinasisidlan ay hindi mananatili roon--malao'y maninira iyon sa katawan kung hindi matanggal, dili kaya'y mabaon doon at tuluyang maburol sa pusod ng organismo. Gayunman, hindi patalistiko si Rizal. Naniniwala siya na may bisa ang lakas-paggawa ng tao. At alinsunod sa edukasyon ni Rizal, umaayon ito sa romantikong boluntarismong hawa mula sa aktibistang idealismo ng Kaliwanagan sa Europa.
        Humahantong ngayon ang pangkasaysayang pamantayan ni Rizal sa mapagbuong sintesis ng kritika, praxis, at obhetibong analisis. Mababanaagan ito sa deklarasyon niya: "Isang pinakamakapangyarihang bathalang kilala ng daigdig ang nesesidad, at ito ay resulta ng mga pisikal na lakas na ginagabayan ng mga etikal na lakas." Kaya nga't kahit tinatanggap ni Rizal ang ginagampanang papel ng suwerte at mga di-kinukusang pangyayari, pinagpapayuan niya tayo na huwag masyadong magtiwala sa pagbabaka-sakali.  Aniya, "may matatagpuan tayong lohika sa takbo ng kasaysayan na mahirap masinag at unawain, lohikang umuugit sa mga estado at mga sambayanan." Dahil dito, si Rizal ay rebolusyonaryong bihasa sa birtud ng isang realismong mapag-ugnay, isang siyentipiko't mapanaklaw na pangitain, na kawangki ng materyalismong pangkasaysayang nalinang nina Marx, Engels, Lenin, at napagyaman din naman sa ating katutubong tradisyon ng populismong radikal mula kina Bonifacio at Sakay hanggang sa mga kampon nina Isabelo de los Reyes, Pedro Abad Santos, Amado V. Hernandez, Felixberto Olalia, at iba pa.

        Ang masigasig na pagsusumamo ni Rizal na dapat pansinin ng Espanya ang daing ng anim na milyong Pilipino, kung hindi'y baka umigting ito sa kapusukan ng galit, ay nagkakaroon ng balintunang katuturan. Ang kahulugan ng mga salita'y dumarami, umaapaw, dumudulas at nakalulusot sa kulungan ng dogma. Sa aking pagmumuni, ang buong sanaysay ni Rizal ay hindi paghingi ng reporma kundi isang pagsisiwalat na nakahulagpos na ang Pilipinas mula sa kapangyarihan ng Espanya, na natitiyak na ang pagsiklab ng rebolusyon, at ang masang Pilipino ay pumasok na sa arena ng kasaysayang pandaigdig.   Ano ang katibayan dito?  May isang bahagi sa dakong huli ng sanaysay kung saan mawawatasan ang pagkasal ng imahinasyon at realismo, alaala at paghahangad, sa isang pagkakataong binasbasan ni Ernst Bloch ng pariralang "gunita ng hinaharap." Ang mga salita ni Rizal ay naglalarawan ng panahon kung kailan malaya na ang Pilipinas, salamat sa pagsusumikap at madugong sakripisyo ng mga taong sisibol sa lupang magiging landas ng pagsulong, bubungkalin ang lupang minana sa mga magulang at anito at lilikha ng kayaman mula sa masaganang kalikasang nag-aalay ng biyaya sa lahat; at sa gayon ang pangkabuhayan ay sadyang magiging maaliwalas at totoong malaya, ang lahat ay lilipad na tulad ng ibong nakawala sa hawla at ligtas na ngayon, tulad ng bulaklak na bububuka upang ilantad ang kagandahan at ikalat ang halimuyak, at lahat ay malalango sa kapayapaan--maligaya, masigla, laging nakalaang magbigay, at bukod sa lahat, mapangahas.
       
Probisyonal na Lagom at Pagkilatis

    Mula sa ganitong nakabibighaning tanawin, ano ngayon ang mga aral na makukuha sa diskurso ni Rizal?
         Una, ito ang laro ng kontradiksyon na siyang matris ng pagsulong. Magugunita ang pagtatambal nina Ibarra at Elias sa Noli--dalawang tauhang kumakatawan sa magkasalungat na saloobin, gawi, isip, damdamin, at pagnanais.   Ang paghawak sa mga kontradiksyon sa lipunan, ang pagtatagisan at pagsasanib ng mga iba't ibang lakas, at ang pag-angat nito sa isang mataas na palapag ng katalahagan--ito ang ulirang pamamaraan o metodo ni Rizal.  Hindi ito laos na mga turo na empirikal ang pinagbasehan at patutunguhan, o salawikain na pagpupulutan ng mga halagang ituturing na esensiya ng kapilipinuhan tulad ng uso ngayon. Wala sa ilang datos o laman, kundi sa porma ng pag-iisip at pag-analisis nakasalalay ang matibay na handog ni Rizal sa atin.
    Isang halimbawa ang kritika ng indibidwalismo sa Fili: "Ano ang ginagawa ninyo alang-alang sa bayang nagbigay sa inyo ng pagkatao, nagbibigay sa inyo ng buhay at nagdudulot ng mga kaalaman? Hindi ba ninyo nalalamang walang halaga ang buhay na hindi iniuukol sa isang balak na dakila? Isang maliit na batong natapon sa kaparangan na hindi naisasangkap sa alin mang gusali."
          Sapagkat masalimuot ang "gusaling" natukoy, ang panitik ni Rizal ay masalimuot din, tigib ng sapin-saping kontradiksyon na nagsasalamin sa mga magkakaibang lakas sa buhay niya, lipos sa samutsaring panig ng katalagahan. Ang istratehiya ng pangangatwiran, retorika, kasaklawan, at bisa ng paghimay at pag-uugnay sa lahat ng elemento ng buhay ay maaaring maging sandata ngayon upang maintindihan ang mga batas ng pagsulong at pagkilos na siyang humuhubog sa ating kapaligiran, sa rebolusyonaryong transpormasyon ng ating buhay. Wala nang mas kapakipakinabang at makabuluhang labi ni Rizal kaysa dito.  


MGA TALA

1 Konsultahin ang libro niya: The First Filipino: A Biography of Jose Rizal (Manila: National Historical Commission, 1969).

2  Ang komentaryo ni Renato Constantino ay nasa libro niya: Dissent and Counter-consciousness (Quezon City: Malaya Books, Inc., 1970), mp. 125-46. Ang tradisyonal na atitudo kay Rizal ay makikita sa mga librong ito: Armando Malay, Jose Rizal: The National Hero of the Philippines (Manila: Jose Rizal National Centennial Commission, 1961); Data Papers, International Congress on Rizal, 4-8 December 1961 (Manila: Jose Rizal National Centennial Commission , 1961); Leopoldo Y. Yabes, "Rizal, Intellectual and Moral Leader," na nasa Alejandro Roces, patnugot, A Rizal Anthology (Manila: National Heroes Commission, 1964), mp. 3-49. Ikompara ang mga ideya ni Nick Joaquin, A Question of Heroes (Makati: Ayala Museum, 1977), mp. 51-74.
   
3 Salin ng awtor mula sa Ingles ni Encarnacion Alzona, Miscellaneous Writings of Dr. Jose Rizal, vol. VIII (Manila: National Heroes Commission, 1964), p. 178. Ang orihinal sa Kastila ay nasa Rizal (Manila: Comision Nacional del Centernario de Jose Rizal, 1961).

4 Maiging nakasaad ang tesis ni Majul sa artikulong ito: Cesar A. Majul, "Three thinkers: how they moved men and events," Archipelago I, 11 (Nobyembre 1974): mp. 8-13.

5 Hindi binago ang baybayin ng mga salita na ayon sa ortograpiyang ginamit ni Rizal sa orihinal. Tingnan sa Jose Rizal, A Letter to the Young Women of Malolos, pinamatnugutan ni Teodoro M. Kalaw (Manila: National Library, 1932), inilathala muli sa Jose Rizal, Political and Historical Writings of Jose Rizal (Manila: Jose Rizal National Centennial Commission, 1962).

6 Wika ni Simoun sa Kabanata VII ng Fili. Konsultahin: Jose Rizal, El Filibusterismo, salin nina Leonardo Dianzon, Inigo Ed. Regalado, at Dionisio San Agustin (Maynila: Manlapaz Publishing Co., 1965), p.49.

7 Salin ko ito mula sa bersiyong Ingles ni Charles Derbyshire na nakasama sa libro nina Gregorio Zaide at Sonia Zaide, Jose Rizal: Life, Works and Writings of a Genius, WRiter, SCientist and National Hero (Manila: National Book Store, 1984), mp. 333-64.

8 Habang matiyagang kinokopya ni Rizal ang Sucesos ni Antonio de Morga sa aklatan ng British Museum, si Friedrich Engels ay madalas nasa London at baka nagkasalubong sila ni Rizal, palibhasay malapit ang dating bahay ni Engels sa natirahan ni Rizal sa Primrose Hill. Namatay si Marx noong 1883; kilalang-kilala siya sa British Museum mula pa noong 1849. Baka sa luklukan din ni Marx sa British Museum namalagi si Rizal noong 1888-89? Siguradong mga hilaw na materyales ito para sa isang nobela.

9 Sa pagsubaybay ni Fr. Jose Arcilla sa buhay ni Rizal, si Rizal ay hindi na repormista ng taong 1890-1891 nang matalo ang kaso ng mga taga-Calamba. Tingnan ang Fr. Jose Arcilla, Rizal and the Emergence of the Filipino Nation (Quezon City: Ateneo University Office of Research and Publication, 1991), p. 234. Ikompara ang opinyon ni General Jose M. Alejandrino, The Price of Freedom (Manila: Solar Publishing Corp., 1986), mp. 1-14.

10 Tingnan ang tala ng interbyu kay Rizal ni General Jose Alejandrino sa kanyang libro: The Price of Freedom (Manila: Solar Publishing, 1987), mp. 3-4.

11  Ang "Filibusterismo," salin nina Leonardo Dianzon, Inigo Ed. Regalado at Dionisio San Agustin (Maynila: Manalapaz Publishing Co., 1965), p. 48.

12  Nais kong ipagunita sa mambabasa na ilang akda ko ang tumatalaky sa kabuuan ng praktika at teorya ni Rizal. Tunghayan ang mga ito: The Radical Tradition in Philippine Literature (Quezon City: Manlapaz Publishing Co., 1971), mp. 7-47;  "The Human Condition," Rizal: Contrary Essays, pinamatnugutan nina Petronilo Daroy at Dolores Feria├┐(Quezon City: Guro Books, 1968), mp. 175-94; Toward a People's Literature (Quezon City: University of the Philippines Press), mp. 20-66; at History and Form: Selected Essays (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1996), mp. 26-37.
    Kung nais masundan ang iba pang anggulo sa panitik ni Rizal, maimumungkahi ko ang aklat ni Soledad Reyes, patnugot, The Noli Me Tangere A Century After: An Interdisciplinary Perspective (Quezon City: Phoenix Publishing House, Inc., 1987).