Sunday, November 01, 2015

WALA & iba pang bagong tula ni E. SAN JUAN, Jr.

   





   
       
WALA
Akda & tula ni E. SAN  JUAN, Jr.






 MGA NILALAMAN

Wala
Ang Baliti sa Bundok
Bugtongang Erotika
Kumpisal
Pasumalang Tadhana
Ang Pasaherong Salamander
Lambat ng Bahag-hari
Dating
Bitag
Niyari
Umang
Tahimik
Binurang Borador
Senyas ng Panahon (1)
Pakana
Bitin
Dekonstruksiyon
Pagbubulay-bulay ni Felix Razon
Linlang
Transkripsiyon ng Testimonyo
Hiwaga
Senyas ng Panahon (2)
Hula
Walang Pamagat na mga Pahayag
Kababalaghan
Balitang Pinoy
Balada ni Harry Stonehill
Patibong
Umaga sa Durungawan
Mga Tatak ng Daliri ni Marwan
Trahedya/Komedyang Moro-Moro sa Mamasapano
Juramentado
Impresyon sa Isang Diktador
Kung Paano Kumain ng Neo-konseptuwalistang Pinakbet
Ang Panulaan ay Isang Mapangwasak na Lakas
Taglagas
Sino ang Kapwa Ko?
Tula
Ultimo Adios Dinistila
Demonstrasyon Para kay Kasamang Stalin
Ni-Ready-made si Marcel Duchamp ng Taga-saling Google
Sa Aking Sarili
Balikbayang Babaylan /Mater Dolorosa Konsumerista
Sa Mga Maninipil na Tadhana
Nasulyapang Karatula
Pag-asa
        Tungkol sa Awtor

WALA


Wala: laot, pagiging malayo

Wala: di-dumating, liban, di-nagtataglay ng anuman, ala
Wala:  kaliwa, kaliwete

Wala:  walang-wala, dahop, naghihirap, paos
Wala: liban, di dumalo, hindi umiiral, hindi taglay, tsero, malayo
Wala: nakawala, naka-alpas, nakatakas

Wala: Nawala, di nakita, naglaho, nawawaglit
Wala: kahirapan, kakulangan, kadahupan, karukhaan

Wala: hindi makita o matagpuan

Wala:  nakatakas, nakatanan, nakaalpas, nakahulagpos, nakakalag

Wala:  naglaho, nawaglit, di-makita, naparam

Walawala:  pagkukunwari na di-pansin, paglilibang sa tumatanaw upang     makatalilis     nang hindi napapansin

Walang-bisa       Walang-habas

    Walang-hanggan      Walanghiya        Walang-humpay

            Walang-muwang    
                        Walang-wala      
                                    Nawala
 ANG BALITI SA BUNDOK
(Halaw mula sa Ivatan)



Lumaki't lumago ang baliti sa bundok

Nang magkasanga'y nauga't di-kusang nabali

Bumagsak nang ako'y sumilong sa ulilang burol

Nakakubling walang kapiling o katulong

Di ko matanaw di ko masilip ang mga barko sa dagat....

Umaantak sa damdamin

                tumatagos sa hapdi

Along umuungol 

                       rumaragasang agos

Umaalimbukay sa dibdib--

                lumubog-lumutang

Dumarating na kay bigat

         Ay  anong saklap  

                Ay kay hapdi
    `                       Oy  walang kasimpait!
 BUGTONGANG EROTIKA



Munting tampipi, puno ng salapi.
Malalim kung bawasan, mababaw kung dagdagan.

Baboy ko sa Marungko, balahibo ay pako.
Baka ko sa palupandan, unga'y nakararating kung saan.

Baston ni Adan, hindi mabilang-bilang.
Tungkod ni Kurdapyo, hindi mahipo-hipo.

Tumakbo si Tarzan, bumuka ang daan.
Buka kung hapon, kung umaga ay lulon.

Isang matinik na tampipi, asim-tamis ang pinagsama
    sa maputing laman niya.
Malayo pa ang sibat, nganga na ang sugat.

Baka ko sa Maynila, abot diyan ang unga.
Bumubuka'y walang bibig, ngumingiti nang tahimik.

Naupo si Itim, sinulot ni Pula; heto na si Puti, bubuga-buga.
Iisa ang pinasukan, tatlo ang nilabasan.

Baboy ko sa Sorsogon, kung di sakya'y di lalamon.
Urong-sulong panay ang lamon, urong-sulong lumalamon.

Sa isang kalabit, may buhay na kapalit.
Pumutok ay di narinig, tumama'y di nakasakit.

Baboy ko sa kaingin, nataba'y walang pagkain.
Habang iyong kinakain, lalo kang gugutumin.




KUMPISAL
 PASUMALANG  TADHANA



Nag-uulik-ulik kung aling huwego
                    ng pagkakataon ang sasalihan....

Urong-sulong kaipala
               ang nabiting pukol ng dais sa entablado....

Nagbabaka-sakaling matakpan
                    ang butas ng hula sa sinapupunan....

Nag-aapuhap pang makahagilap
                    ng suwerteng nag-ulap sa kapalarang malas....

Patsansing-tsansing lang di sigurado
                                nag-aatubili sa pagpili baka madaya....

Nag-aalanganing bulag na balato'y
                             pagkabigo sa larong di sukat paghinalaan...

Bantulot sa hinuhang duda
                  kung ano talaga ang kahihinatnan ng timbangan....

Di sinasadyang bitin ang sugal
                               kung hindi sadyang sasamantalahin,,,,

Nagkataon nga lamang  itinaya ka

                sa bituka ng madugong biruang walang bulagaw.....
 ANG PASAHERONG  SALAMANDER


"....don't know what I want, but I know how to get it...."
                    --SEX PISTOLS



Habang naglalakbay patungong Isla Ambil, karatig ng baybaying Batangas
at Mindoro Oksidental, malapit sa isla Lubang--
(2,000 hektarya, ipinagbibili ngayon sa halagang  P839,300.760),
napatakan ng tae ng ibong Adarna sa dalampasigan,  nagtanong:

"Nang nagugutom ako,
                 pinakain mo ba ako? "
                       
"Nang nasa bilanggo,
                    dinalaw mo ba ako?"

Kipil ang hinagap, naisip ng ipinatapong taga-Samaritan:

"Kapag may karayagan, may kabaligtaran-
                            lumalaon, bumubuti;
Sumasama kapag dati"---

Samakatwid, kung may utang, mabait;
sa pagsingil, anong galit;
tago muna habang hinahanap,
                      liko pagsalubong,
                        ayos, ocho derecho---"

Salamangkero, kailan mo ibaba ang tabing
               
                    upang mabunyag ang iyong lihim?

LAMBAT  NG BAHAG-HARI:  Katumbalikan sa Teorya & Praktika




1.   PAIN


Anak na di paluhain, ina't asawa ang patatangisin--
Walang ligaya sa lupa na di dinilig ng balde-baldeng luha--

Dagat binubuo ng patak ng tubig, bundok ng buto't bungong maliliit--
Maliit man daw ang sili may anghang na angking sarili--

Malaki man at buhanghang, daig ang munting aring siksikan--
Munti ma't matindi, daig ang nagmamalaki--

Mababaw man ang sugat, malalim ang ugat ng gurlis at pilat--
Sugat na inilihim at tinakpan, gumaling ma'y balantukan--

Kung minsan ang awa ay nagiging iwa, pasaling ma'y humihiwa--
Nasa tuldik ang awa, nasa lumagda ang gawa, siya nawa--



2.  LANSI


Hindi lahat ng batid o wani kailangang ipagsulit---
Walang humawak ng kalan o nanghimasok sa luto na di naulingan.

Bawat palayok daw ay may kasukat na suklob, isinukat na tungtong.
Sumala ang sandok sa palayok, gusing lihim ang nadukot.

Sala sa lamig, sala sa init, sa pagmumura nagkasala'y nahuhuli--
Walang masamang kanya, walang mabuti sa iba, pag-aayaw-ayawin pa ba?

Batong-buhay ka man na sakdal tigas, unti-unting patak ng dura
    tuloy maaagnas--
Biyayang apoy at habagat, batuta man ay pinalalambot.

Humahabol ay nahuli sa unang humarurot sa pagsisisi.
Walang unang sisi sa huling pangyayari, mayroon sa unang pagkawili.
Bakit ka pa magsisisi, gayong napariwara't di na makangisi.



3.  SILO


Kung mayroong itinanim, tila hindi tiyak na may aanihin--
Kapag may isinuksok sa dingding, kailangan pa bang tingalain?

Kung hangin ang itinanim, baka tsunami ang aanihin--
Hanging pabula-bulangit, sandaling sakdal tuwid, kadalasa'y pilipit--

Nagkamali ang hilot sa isinuksok, ay naku! sa puwit nadukot--
Ang sukli ng isang nasa kamao, higit sa ipinangakong dalawa o tatlo--

Iba na ang isang hawak sa palad kaysa sandamakmak na lumilipad--

Walang mailap na baboy-ramo sa matiyagang patay-gutom--
Iba ang pugong huli na kumpara sa sungayang dadakpin pa--

Walang umani ng tuwa na di sa hinagpis naipunla--
Kung hiwaga ang itinanim, baka himala't masungit na aswang ang anihin--



4.  DAYA 


Kapag iniamba dapat na itaga, kapag itinaga, maipatataga--

Ang anumang gawin, makapito mong isipin kung di ka pa nabigti--
Kung magagawa at di gawin, di na magagawa kahiman ibigin--

Tikatik man kung panay ang ulan, nakapinid na pilik-mata'y mapapaapaw--
Anumang gawang dinali-dali, malimit mangyari'y di mayayari't tuloy lugi--

Hanap lamang ay hamog, putragis, buong katawan sa tubig naanod-

Kung di makipagsapalaran, di makatatawid sa magkaibayong karagatan--
Kaya maligo ka sa linaw, kahit duling o bulag, sa labo magbanlaw--

Malabis na pag-asa, laging pangangarap, dalamhati ang ibubunga.

Kung ang hirap ay masasal na, bisperas na kaya ng ginhawa?
 DATING

"Sufficient unto the day is the evil thereof"




Darating ang takdang araw sa dulo ng tulay

                            Dati rin ang pagdating

Tumatawid sa tulay na dapat tawirin ng nagdatingan

Dumating na ba?

        Tumatawid na sa dating lugar

Dumarating ang itinadhanang oras

                    Lahat ay lumilipas

Pagdating  ng itinakdang sandali

                    Darating pa

Magpasiya ka   kung di pa batid ang datingan

Dumarating na

    ....habang tumatawid ng tulay   lumilipas

                         Dumating na ba

Nadatnan sa gitna ng landas ng nakalipas

Sinong dinatingan

          Nabitin  sa dating  daan

                     Baka hindi na makarating....

                                paratingin na lamang.... 
 BITAG



Kung saan masikip, doon nagpipilit.
Isang butil ng palay  sakop ang buong bahay.

Kung gabi ay hinog, kung araw ay hilaw.
Nagbibihis araw-araw, nag-iiba ang pangalan.

Sa araw ay nakahimbing, sa gabi ay gising.
Lumuluha walang mata, lumalakad walang paa.

Kulay rosas ang pulseras ng reyna, pumuputok walang bala.
Walang ngipin, walang panga, mainit ang hininga.

Kung bayaan ay nabubuhay, kung himasin ay namamatay.
Kung ako'y mamamatay, pilit siyang madaramay.

May katawa'y walang mukha, walang mata'y lumuluha.
Kung kailan pinatay, saka humaba ang buhay.

Kung bayaan ay nabubuhay, kung himasin ay namamatay.
Kung kailan pa ako pinatay, saka nagtagal ang buhay.

Iisa na kinuha pa, ang natira ay dalawa.
Kapag ako'y minsang pinatay, buhay kong ingat lalong magtatagal.

Apat na kapapang kumot, di matakpan ang tuhod.
Isang butil ng trigo pinapagsikip ang buong mundo.
 NIYARI




BINALANGKAS      NILIKHA   

                    SA TULONG NG ANUMANG NAIWAN

        KAPURIT    KAUNTI LAMANG        

NAMAGITAN   





HANGGANG  MABUO  ANG  HUGIS    

                        ANYO   

                                KUWADRO  NG  IDEYA

BAGAMAT   IKINULONG

                UMALPAS

                        UMIGPAW

                                    UMAPAW
 UMANG




Maputing dalaga nagtatalik sa lila.
Isang reynang maraming mata, nasa gitna ng mga espada.

Balahibong binalot ng balat, balahibong bumalot sa balat.
Pagsipot sa maliwanag, kulubot na ang balat.

Tubig na binalot sa papel, papel na binalot sa bato
    batong binalot sa balahibo.
Kawangis ay palu-palo, libot na libot ng ginto.

Nang wala ang ginto ay doon nagpalalo,
Nang magkagintu-ginto, doon na nga sumuko.

Gintong binalot sa pilak, pilak na binalot sa balat.
Tinakpan bago minulatan.

Itinapon ang laman, balat ang pinagyaman.
Abot na ng kamay, ipinagawa pa sa tulay.

Binalangkas ko't binalutan, saka ibinilad sa araw.
Kinalag ang balangkas, sumayaw nang ilagpak.
 TAHIMIK




Payapang lugar   walang tili   bulahaw  hiyaw  kulog  dagundong

Tahimik

Walang tinig   taghoy  halinghing  sigaw  saklolo tahol  tugtog   palakpak  iyak 

Walang bigkas    atungal   palahaw  tanguyngoy  usap   ngalngal  tagulaylay

Walang  ingay  ungol  haginghing  himutok   irit   hibik  hagulgol  angil

Payapa 

Walang hikbi  daldal  haluyhoy  lagaslas  alingawngaw   saklolo

Walang huni  sipol  pagaspas  lawiswis  halakhak  agas-as

Walang siyap  sutsot  bulong  alatiit   kuliling  kaluskos  paswit

Tahimik  

Piping lahat--ngunit bakit may kumakatok   humihingi ng saklolo

         ugong sa sulok 

                anasan sa butas

                        ng bungo ...psssssst---
 BINURANG  BORADOR
 SENYAS NG PANAHON (1)  :  Balitang Pinoy (GMA News 11/23/2014)




Lalaking bibisita sa mga magulang, inagawan ng kotse at pinatay pa sa QC

Mommy Dionisia, agaw-eksena sa weigh-in nina Pacquiao at Algieri

Pagpatay sa vice-mayor ng Villaba, Leyte, di pa rin malinaw ang motibo

Suspek sa pagkapatay sa mag-ina sa Pampanga, kakilala ng mga biktima

Ginang at 9 anyos na anak, pinagnakawan at pinatay, sanggol na itinatago sa ilalim ng     kama ligtas

Guro, inireklamo dahil sa pagbugbog at pagsampal daw ng kanyang grade 2 pupils

Babaeng pinagpakitaan daw ni Virgin Mary sa panaginip, nakagaggamot ng sakit

7 katao huli sa anti-drug operation sa Iloilo, 2 sa mga nadakip babae

Burol, pinasabugan sa Bacolod City, tatlong nakikipaglamay, sugatan

1 patay, 4 sugatan sa pagsabog ng oxygen tank sa Cebu

Paaralan nabulabog dahil sa bomb threat na kumalat sa text

Nanay na naalimpungatan, naihagis ang sanggol na anak at bumagsak sa sahig

Lalaking tumakas sa Bilibid, nadakip sa Camarines Sur pagkaraan ng 14 na taon

Sa loob ng isang araw, magkapatid na 12 at 10 anyos magkasunod na ginahasa     ng 1     lalaki

4 miyembro ng pamilya, hinihinalang nalason sa kinaing patani at kamoteng kahoy

Babae, huli pagkatapos magbenta ng bahay at lupa na hindi naman sa kanya

2 teenagers na nakaistambay sa tindahan, patay sa pamamaril sa CDO

Sino ang national artist na gumuhit ng "Markang Demonyo" ng Ginebra?
 PAKANA





 Nagpiging ang bayan, iisa ang hugasan.
Tubig na pinagpala, walang makakakuha kundi bata.

Nang bata ay nakasaya, naghubo nang maging dalaga.
Nang maliit pa'y nakabaro, nang lumaki'y naghubo.

Tatlong magkakapatid, sing-iitim ang dibdib.
Magkakapatid na prinsesa, lahat nama'y pawang negra.

Maitim na parang alkitran, pumuputi kahit di labhan.
Nagbibigay na, sinasakal pa.

Isang balong malalim, punong-puno ng patalim.
Tubig sa ining-ining, di mahipan ng hangin.

Dalawa kong kahon, buksan walang ugong.
Sa buhatan ay may silbi, sa igiban walang sinabi.

Dumaan ang hari, nagkagatan ang mga pari.
Hindi pari, hindi hari, nagdadamit ng sari-sari.

May binti walang hita, may tuktok walang mukha.
Sumususo ang anak habang lumilipad.
 BITIN



Sandaling tumagilid ang ulap sakay ang  manlalakbay

    naudlot   nagimbal    nangalisag-- 

Babalang pumatnubay:  "May reklamo ka ba?"

Bukas makalawa  sa  pagtila ng ulan.... Hintay!

    lumiligwak ang panganorin

                nangangalisag sa himpapawid

Buhawi ng along bingi sa taghoy ng saklolo-- Hintay!
 
            tila biro lamang  bangungot sa panaginip

Bago tumaob  nahulog ang himutok na umagting at pumailanlang

    Hintay pa?  wangis  mumong  pinagpag  sa sinapupunan

        lumundo't lumawit     bumugso't pumulandit 

Nahihinog lahat sa pananabik....
 DEKONSTRUKSIYON



 Apat katao, iisa ang sombrero;  paa'y apat, hindi makalakad.

Ang bahay ni Pedrito, walang pinto, puro kuwarto.
Mayroon pitong bentanilya, tatlo lamang ang naisasara.

Isang bahay na bato, ang takip ay bilao.
Isang bakuran, sari-sari ang nagdaraan.

Kakalat-kalat, natitisod-tisod; kapagka tinipon, matibay na moog.

Nagbahay ang marunong, nasa ilalim ang bubong.
Limang magkakapatid, tig-iisa ang silid.

Bahay ni Santa Maria, naiinog ng sandata.
May bintana, walang bubungan; may pinto, walang hagdanan.

Bahay ni Ka Huli, haligi ay bali-bali, ang bubong ay kawali.
Bahay ng anluwagi, iisa ang haligi.
Maliit na bahay, puno ng mga patay.

Sarado roon, sarado rito; sarado hanggang dulo.


PAGBUBULAY-BULAY NI FELIX RAZON, SANDALING
NAKAHIMPIL SA ISLA NG KONDE DE MONTE CRISTO




Sukdulang init sa hapong ito, lubhang maalinsangan....
Gayumang amuking managinip ng bagyong malayo pa

Dilim ang malapit nang lumapag tinutuksong lumipad
Kapiling mo, magkayapos, pumapailanlang sa buwan.



Hinihimok ng nagliliyab na bagwis ng takip-silim
Na managinip ng ulang bumuhos sa islang abot-tanaw

Gabi'y lumalatag na't gumigising ang panaginip
Na magkatalik tayong pumapaimbulog tungo sa buwan.



Mabagsik na apoy ang dumarang sa maghapong ito
Hibong sumulak sa panaginip ng sigwang wala pang senyal

Gabing mailap na bumabangon, umaali-aligid, gumagapang
Sabik sa paglukso natin halos abot ang buwang nakabitin....


Umiimbay sa maghapong nabuntis ng buhawi ng guniguni.
 LINLANG



May kawalang lumilipad, nakawalang kumikislap.
Bumbong kung maliwanag, kung gabi ay dagat.

Isda sa Kilaw-kilaw, di mahuli't may pataw.
Munting hayop na pangahas, aaligid-aligid sa ningas.

Hayan na, hayan na, hindi mo nakikita, buto't balat lumilipad.
Walang pakpak, mabilis lumipad.

Hawakan mo ang buntot ko, sisisid ako.
Munting tiririt, may baga sa puwit.

Ang ibabaw ay tawiran, ang ilalim ay lusutan.
Tubig na sakdal linaw, nadadala sa kamay.

Nakaluluto nang walang init, umaaso'y malamig.
Sa init ay sumasaya, sa lamig ay nalalanta.

Di man isda, di man itik, nakahuhuni kung ibig.
Maliit pa si Kumare, marunong nang humuni.

Nang munti pa'y may buntot, paglaki ay punggok.
Hanggang leeg kung mababaw, kung malalim hanggang baywang.

Nang umalis lumilipad, nang dumating umuusad.
Itinanim sa kinagabihan, inani sa kinaumagahan.
 TRANSKRIPSIYON  NG  TESTIMONYO

MAGPAPATULOY BA KAYO SA KARANIWANG GINAGAWA NINYO KUNG ALAM NINYO ANG MGA NANGYARI'T NANGYAYARI SA MGA SAFEHOUSE AT KAMPO MILITAR-PULIS NG REHIMENG MAPAGSAMANTALA?

Bahagi ng  Pagtestigo  ni RAYMOND MANALO



Noong Pebrero 14, 2006, sa pagitan ng alas dose ng tanghali at ala una ng hapon, sa aming bahay habang ako ay natutulog, ako ay ginising ng ingay at suntok sa aking tiyan gamit ang baril ng mga di kilalang tao....

Ang sabi ng mga nakasibilyang kalalakihan na armado rin ng de kalibreng mga baril na "salot" daw kami at mga New People's Army (NPA) daw kami...

Dalawang beses inihinto ang sasakyan bago kami ibinaba sa isang lugar na hindi ko alam kung saan. 

Nang makababa ay ipinasok kami sa kwarto at doon muling sinaktan at binugbog: hinampas kami ng dos por kwatro sa puwitan at sa hita, binuhusan ng tubig sa bibig at ilong, sinuntok sa dibdib at tiyan, pinalo ng kadena sa likod.

...Nang sumunod na araw, biglang may pumasok sa loob ng kwarto, bigla na lamang akong tinadyakan at sinuntok sa dibdib, buhay pa pala kayo, dapat sa inyo ay pinapatay, ang sabi. 

Binuhusan ako ng ihi sa mukha, pinaso ang aking hita at braso ng nagbabagang kahoy sabay buhos naman ng mainit na tubig sa ulo ko na sinundan ng pagbuhos ng malamig na tubig--napahiyaw ako. 

Muli akong pinaso ng nagbabagang lata sa kanang likod at pinukpok ng baril sa noo.  Nagdugo ito at nahilo ako....

Bago ako pumunta sa kusina, napatingin ako sa kalapit na kwarto at dito nakita ko ang hubad na katawan ni Sherlyn [Cadapan]: nakahiga sa upuang nakatumba, nakatali ang dalawang kamay at isang paa habang ang isang paa nama'y nakalambitin.

Nakita ko na pinaghahampas ng kahoy si Sherlyn, kinukuryente, sinusuntok, binubuhusan ng tubig sa ilong at bibig at nakita ko kung paano paglaruan ang maselang bahagi ng katawan nito--sinusundot ng kahoy ang maselang bahagi ng katawan. 

Habang ginagawa nila ito kay Sherlyn ay pinapanood ito ng asawa ni Donald Caigas na nakilala ko sa pangalang Elsie at ng asawang doktora ni Platino Lat. 

Narinig kong pilit na pinaaamin ng mga militar si Sherlyn kung sino ang nagplanong gumawa ng 'sulat,' na sa sobrang hirap na dinanas nito ay umamin itong si Karen ang may gawa at nagplano ng sulat. 

Nang marinig ito ng militar ay agad na inilabas si Karen mula sa bodega.  Tinalian ang kamay at paa pagkatapos ay hinubaran ito. 

Habang walang saplot sa katawan si Karen, pinagsusuntok ito, binubuhusan ng tubig sa bibig at ilong, pinapaso ng sigarilyo ang katawan at sinusundot ng kahoy ang maselang bahagi ng katawan nito.




{Sinipi mula sa PAGTATAGPO SA KABILANG DULO: PanitikangTestimonial ng Desaparecidos, Quezon City: Pamilya ng mga Desaparecidos para sa Katarungan & Amado V. Hernandez Resource Center, 2009, pahina 294-296, 306).
 HIWAGA



 Ako'y may tapat na irog saanman paroo'y kasunod-sunod;
 Mapatubig ay di nalulunod, mapaapoy ay di nasusunog.

 Mayroon akong alipin, sunod nang sunod sa akin.

Kung araw, yumao ka; kung gabi'y halika;
Sa araw ay nagtataboy, sa gabi ay nag-aampon.

Laging nakasakay ngunit di nagpapasyal.
Lumalakad ang bangka, ang piloto ay nakahiga.

Hindi hayop, hindi tao, walang gulong ay tumatakbo.
Takbo roon, takbo rito, hindi makaalis sa tayong ito.

Nang maalala'y naiwan, nadala nang malimutan.
Pasurot-surot, dala-dala ay gapos.

Dalawang magkaibigan, unahan nang unahan.
Dalawang batong itim, malayo ang nararating.

Maputing parang bulak, kalihim ko sa pagliyag.
 SENYAS NG PANAHON (2)  (GMA NEWS  28 Mayo 2015)


Binatilyong naliligo sa dagat, patay nang madikitan ng dikya

Babaeng nanakot para makikilan ng pera ang isang lola sa Pangasinan, arestado

5 babae na umano'y biktima ng human trafficking, nailigtas sa Kalibo airport

Lalaki, tinangay ang krus at umakyat sa bubong ng simbahan

Mag-ama, patay sa bugbog at pananaksak ng mga kabataan na umano'y adik sa     solvent

Pila ng mga trak patungong Matnog port sa Sorsogon, inabot na raw ng 2 linggo

Babae, patay matapos tamaan sa leeg ng nabasag na bote ng softdrinks

WATCH: Malas na mandurukot: Bigo sa unang biktima, nahuli naman sa     ikalawang     tangka

Bakit tanyag si Anacleto del Rosario noong sakop ng mga Kastila ang Pilipinas?

Ano ang dapat gawin ng Pilipinas sa girian ng US at China kaugnay ng West PHL Sea?

Magnanakaw sa Iloilo City, nagpalit ng damit at tsinelas sa bahay na kanyang     nilooban

Australyanong 6 na taon nang naninirahan sa Cebu, dinakip dahil sa pang-    aabuso raw sa ilang dalagita

Kilabot na mandurukot na napanood sa viral video, nasakote na

Sundalo, patay sa banggaan ng motorsiklo sa Davao

Pullis na sumaklolo sa insidente ng kidnapping, napatay, dalagitang biktima     nailigtas

3 anyos na babae, inabuso umano ng sariling ama sa Camarines Sur
 HULA



Nakatalikod na ang prinsesa, mukha niya'y nakaharap pa.

Mukha ko'y totoong tinikin, ngunit busilak ang kalooban.
Aling mabuting litrato, kuhang-kuha sa mukha mo?

Isang panyong parisukat, kung buksa'y nakakausap.

Hindi pa natatalupan, nanganganinag na ang laman.
Binuksan ang kanyon, perdigones ang nakabaon.

Dalawang bolang sinulid, abot hanggang langit.
Kung manahi'y nagbabaging, dumudumi ng sinulid.

Binili ko nang mahal, isinabit ko lamang.

Mataas ay binitin, kaysa pinagbitinan.
Pusong bibitin-bitin, masarap kainin.

Kinain mo't naubos, nabubuo pang lubos.
 WALANG PAMAGAT NA MGA PAHAYAG ni Lawrence Weiner

(Salin ng Google Translator mula sa "Untitled Statements"  1970)




1.  Maaaring mabuo ang artist ng mga piraso.

2.  Ang piraso ay maaaring gawa-gawa.

3.  Ang piraso ay hindi kailangang maging binuo.


Bawat pagiging patas at pareho-pareho di mga layunin ng mga artist ang mga

desisyon na kalagayan ay nakasalalay sa receiver sa okasyon ng receivership.

Sinubukan at Totoo.


---Dokumentasyon  ni E. San Juan, Jr.
 KABABALAGHAN 



Punong layu-layo, dulo'y tagpu-tagpo.

Hinila ko ang baging, nag-iingay ang matsing.
Binatak ko ang baging, bumuka ay tikin.

Aling kahoy sa gubat ang nagsasanga'y walang ugat?
May puno, walang bunga; may dahon, walang sanga.

Bawat dahong binabaksak ay araw na lumilipas.

Limang punong niyog, iisa ang matayog.
Tinaga ko sa puno, sa dulo nagdugo.

Usbong nang usbong, hindi naman nagdadahon.
Sa araw ay bumbong, sa gabi ay dahon.

Tinaga ko sa gubat, sa bahay umiyak.
Halamang di nalalanta, kahit natabas na.

Bunga na, namunga pa.
 BALITANG PINOY: Mga Bakas ng Maykapal
(Saan masasaksihan ang mga kilos ng Diyos? sagot ng pilosopong Hegel,
"basahin ang mga balita sa pahayagan")



State of calamity, idineklara sa Pikit, Cotabato, dahil sa epekto ng matinding init

Princess Pacquiao, hinamon ng rematch si Mayweather para sa ama

P'Noy, kinastigo ang gumagawa ng kanyang talumpati

Mga bangkay, nakita sa ikalawang palapag ng nasunog na gusali sa Valenzuela City

Makukulay na kalabaw, ipinarada sa kapistahan sa Ilocos Norte

Nasa 200 pamilya, nawalan ng tirahan sa sunog na naganap sa Iligan City

Mainit na panahon, sinasamantala ng mga gumagawa ng palayok

Mag-asawang Chinese na munti malunod sa Boracay, iniligtas ng Coast Guard

Alis-kuto operation, isinagawa sa ilang barangay sa Guinobatan, Albay

Pacquiao, dapat na bang magretiro sa boxing?

Alert level 1, itinaas na sa bulkang Bulusan sa Sorsogon

Ihi, dumi ng tao at asido, umulan sa demolisyon sa QC

2 lalaki, nalunod sa ilog; 1 sa mga biktima, nakasagip muna ng nalulunod na bata

Babae, huli matapos tangkang magpuslit daw ng shabu sa kulungan

Itlog ng manok, apektado na ng mainit na panahon

Batang naglalaro, patay matapos mabagsakan ng bunga ng niyog
 BALADA NI HARRY STONEHILL
(isinulat sa dingding ng kubeta bago nag-martial law ang sumusunod)



"Dilihensiya pa rin!  Itong mga Pinoy ba'y mag-iiba?
Itaga mo sa pader, Apo, pagkat di tayo talo--
GI lamang ako ngunit mula sa ilang puslit na K-rations

Isang empire ng korporasyon at mga kerida ang naipundar ko--
Sa aking listahan magkasiping ang obispo't senador
At labor lider na kasabwat sa asukal kopra't tabako--

Demokrasya'y magaling kung Kano'y amo--Mabuhay!
What are we in power for? ayon kay Senador Lagay,
Pati si Heneral Doblecara't mga peryodista'y nasa payrolll ko

Magbabago ba'ng Pinoy? Putang 'na niyo, mga huwes-puwes!
Pantay-pantay nga ang tao pero mas pantay ang may dolyar
Pagkat talagang ganyan ang buhay sa Pilipinas kong mahal...

Makismo ni Ferdie? Patigasan na lang ng titi.
Patron din ako ng arteng may dalawang pusod--
Walang bayag 'yang mga Huk, bibilhin ko sila--

Rebolusyon? Baka coup ng CIA?  May porsiyento ako riyan.
Dilihensiya pa rin, Apo..  Hustisya'y bulag....tsokaran....
Walang libog 'yang mga komunistang may 'vested interests'--

Parang sugal o suhol lamang ang buhay ng Pinoy...
Hindot ninyo, mga bayarang pulis. Magkano ba kayong lahat?
Mangmang at lokong Pinoy, magsalsal na lang kayo!

Kung ako'y makababalik, OK din ako sa rebolusyon aka
"Las delicias del good time," buladas ng kumpisal, buwisit--
Pasensiya na, pare, "wat di world nids is lab  lab  lab...."



[Unang nalathala ang tulang ito sa DAWN, publikasyon ng mga estudyante sa University of the East noong 1962, taong idineport si Harry Stonehill ng rehimeng Macapagal. Katakut-takot na batikos at tuligsa ang tinanggap ng awtor. Ito ang sagot ko noon: "Ang ganitong karupukan ng pag-iisip at kadahupan ng imahinasyon (ng mga kritiko) ay siyang sagwil sa paglaya ng diwa mula sa reaksiyonaryo't mistikal na paniniwala upang maabot ang isang rasyonal at kritikal na kamalayan.  Kulang sa "sympathetic intuition" at hindi makuhang maipalagay na isang karakter o persona ang "Harry Stonehill" na siyuang nagsasalita sa tula at may kagagawan ng diskursong nagpapahiwatig ng kanyang pagkatao. Sa gayon, ipinaratang ang "malaswang" salita sa makata, na lumikha ng piksyonal na tauhan na may pangalang "Harry Stonehill" at pumili ng sadyang salitang angkop sa konseptuwalisasyon ng tula at gayundin mabisang magpupukaw ng galit at pagkasuklam sa isang taong tulad ni Harry Stonehill.  Ngunit anong kakatwang himala! Ang kaisipan ng maraming Pilipino ay nakabulid pa rin sa balon ng kolonyal na situwasyon, nakabilibid sa makitid na pangitain.  Hindi maisip-isip na ang isang Amerikanong mangungulimbat ay makapagmumura laban sa Pilipino, at hindi rin makuhang tanggapin na maaaring ang makatang Pilipino ay mangahas sumikad upang isakdal ang kriminal na Amerikano sa pamamagitan ng ilusyon ng tula."]
 PATIBONG



Isang reynang maraming mata, nasa gitna ng mga espada.
Nakayuko ang reyna, di malaglag ang korona.

Ang sombrero ni Bernabe sa bundok itinabi.

Maliit pa si kumpare, nakaakyat na sa tore.
Naunang umakyat, nahuli sa lahat.

Nakatindig walang paa, may tiya'y walang bituka
Naligo ang kapitan, hindi nabasa ang tiyan.

May likod walang tiyan, matulin sa karagatan.
Lumuluha'y walang mata, lumalakad walang paa.

May ulo walang tiyan, may leeg walang baywang.
Tag-ulan o tag-araw, hanggang tuhod ang salawal.

Mataas kung nakaupo, mababa kung nakatayo.
Ang ina'y gumagapang pa, ang anak ay umuupo na.
May dala, may bitbit, may sunong, may kilik.

Di matingkalang bundok, darak ay nakakamot.

Kay raming nakahiga, iilan lamang ang abot sa lupa.
Masarap na hantungan, ngunit iniiwasan ng tanan.
 UMAGA SA DURUNGAWAN
(Halaw mula kay T.S. Eliot)


Kinakalampag nila ang mga platong pang-almusal sa silong sa kusina
At habang tinutunton ang niyurakang gilid ng lansangan
Alam ko ang mga basa-basang kaluluwa ng mga katulong sa bahay
Mapanglaw na bumubukad sa mga tarangkahan ng looban.

Itinataboy sa akin ng kulay-lupang alon ng lumundong ulap
Ang mga mukhang tabingi mula sa kailaliman ng lansangan;
At pumipilas mula sa nagdaraang maputik na palda
Ang ngiting walang layon na umaaligid-aligid sa himpapawid
At tuloy naglalaho sa kapatagan ng mga bubong.
 ANG TATAK NG DALIRI NI MARWAN


Di kataka-taka
Saksing-iglap ang hintuturong naputol
Kung saan o sino ang nakasungkit

Ilang diwata sa langit ang naduro na kaya
Gayuma ng pabuya sa sundalo
Balaklaot naging amihan

Bakit ang singsing ay suot ng hinlalaki?

Sawimpalad na hinayupak ng Estado
Ang pumaslang sa bantog na "teroristang" tinagurian
Ngunit walang bakas o lagdang mapagpala
Ng mga kagila-gilalas na pakikipagsapalaran
Ang natuklasan sa pirasong laman

Tinugis sa sukal ng Mamasapano
Binagtas niya ang sikip at salimuot ng gubat
Nakaukit sa laberinto ng kanyang palad--
Humahanap pa ng manghuhulang
Makasisilip sa nagsanga-sangang landas
Ng kamaong di na pagtatakhan.
 TRAHEDYA/KOMEDYANG MORO-MORO  SA MAMASAPANO
Dulang Algoritmong Palaruan

(Alinsunod sa paraan ng Ouvroir de Litterature Potentielle)





[Paunawa: Lahat ng tauhan sa dulang ito ay pawang likhang-isip; kung sakaling kahawig ng mga personaheng buhay, ituring na aksidenteng pagkakataon lamang iyon at hindi talagang sinasadya--Awtor]




TAGPO 1:

Balisa si Presidente Obama at mga upisyal sa Pentagon, Washington DC. Baka bumagsak ang dolyar at ordeng kapital-pampinansiyal, pag-ulit ng 2008 krisis, kung hindi mahuhuli sina Zulkifli bin Hir at Abdul Basit Usman. Binabalaan na sila ng mga CEO ng Goldman Sachs, JP Morgan, IMF at World Bank na dapat kagyat lutasin ang ugat ng panganib sa Pilipinas. Tulala si Obama dahil sa dalawang bagay, na dapat piliin ninyo:

    Walang mahanap na Pinay/Pinay na eskiroll na magkukumpisal kung     nasaan ang dalawang terorista (tingnan ang Tagpo 8)

    Itinago ni Putin ang dalawang rebelde dahil sa panghihimasok ng U.S. sa     Ukraine (tingnan ang Tagpo 9)


TAGPO 2:

Nagsuplong kay P'Noy Aquino ang isang ahente ng Taliban sa Afghanistan kung saan nagtatago ang dalawang kontrabida.  Pinatawag si Heneral Alan Purisima na suspindido noon, ngunit nawawala ang heneral.  Siya ba ay nakompromiso ni:

    Kurt Hoyer, Press Attache ng US Embassy, na sikretong CIA ahente, na     naghahanda ng planong Wolverine sa Manila Hotel? (tingnan ang Tagpo     5)

    O ni bise-presidente Binay habang nagliliwaliw siya sa isang casino sa     Makati?  (tingnan ang Tagpo 7)


TAGPO 3:

Pinagpayuan ni Sec. Leila de Lima si P'Noy na dapat sa PNP (Philippine National Police) lamang sumangguni sapagkat hindi maasahan ang AFP
na matakaw din sa pabuyang limang milyong dolyar sa paghuli sa dalawang terorista.  Hindi makapagpasiya si P'Noy sanhi sa alin sa dalawang dahilan:

    Marami siyang utang kay Heneral Pio Gregorio Catapang, hepe ng AFP     (tingnan ang Tagpo 6)

    Binantaan na siya ni PNP Heneral Leonardo Espina at Int. Sec. Mar Roxas dahil     sa pakikipagsosyo sa isang seksing "socialite" (tingnan ang Tagpo 2)


TAGPO  4:

Enero 25, 2015, lumunsad na ang 6 tropang Amerikano sa TCP (Tactical Command Post) ng Sheriff Aguak sa Manguindanao. Ngunit di nila alam ang tiyak na situwasyon ng Special Action Force ng PNP sapagkat ang planong Wolverine ay hindi katugma sa planong Exodus. Bakit nagkaganoon? Piliiin sa dalawang posibilidad:

    Nagsusugal ang dalawang heneral  sa Zamboanga AFP Western Command,     Rustico Guerrero at Edmundo Pangilinan, nang ipahatid ang utos batay sa ulat     ng drone ng mga Amerikano (tingnan ang Tagpo 2 )

    Inilihim ni PNP Chief Getulio Napenas ang tunay na sabwatan nila ng MILF at     BBP sa gagawing "pintakasi" sa Mamasapano (tingnan ang Tagpo 7)


TAGPO  5:

Sinabi ni P'Noy kay Purisima noong Enero 9 sa Bahay Pangarap--"Ayusin mo na kina Espina at Roxas... Ako na ang bahala kay Catapang."  Inutusan niya ang staff sa Malacanang na kontakin ang Coordinating Committee for the Cessation of Hostilities.  Bakit hindi nagawa iyon?  Piliin ang dahilan:

    Okupado sina Mohagher Iqbal sa US Embassy sa pakikipag-ugnayan sa     US     Institute of Peace at mga kinatawan ng Malaysian Embassy tungkol sa     "investments"  sa kanilang "ancestral domain" (tingnan ang Tagpo 9)

    "Busy" si Chief Napenas sa pakikipag-usap sa isang kaibigan sa Moscow,     Russian Federation na nakahimpil sa Teheran, Iran (tingnan ang Tagpo 1)


TAGPO  6

Sumugod na ang 44 na PNP SAF sa Tukanalipao, baryo ng Mamasapano, hindi alam kung ang kalaban nila ay kabilang sa Abu Sayyaf, Al Qaeda, Jemaah Islamiyah, MILF (Moro Islamic Liberation Front), BIFF (Bangsamoro Islamic Freedom Fighters), o NPA (New People's Army), at walang muwang sa posisyon ng kanilang tinutugis. Ano ang rason ng ganitong pagkalito? Piliin:

    Pinangakuan na sila ng bahagi ng pabuya sa pagkahuli o pagkapatay kina     Marwan at Usman, kaya hindi na kailangan  tiyakin kung anong politika o     prinsipyo ng mga kaaway (Tingnan ang Tagpo 3)

    Binigyan sila ng kopya ng VFA (Visiting Forces Agreement), EDCA     (Enhanced     Defense Cooperation Agreement) at CIA Counterinsurgency     Manual laban sa     terorismo upang magamit sa pagdumi sa gubat  (Tingnan ang Tagpo 8).


TAGPO 7


Iginiit ni Napenas na "iniwan kami sa ere," ibig sabihin, walang ibinigay na "reward money" ang Washington nang makumpirma sa DNA test na napatay nga si Marwan. Naibalita naman sa Al Jazeera na nakapuslit si Marwan sa tulong ng ilang barko ng Tsina patungo sa Spratley/Kalayaan Isla. At si Usman naman ay nakalusot sa tulong ng MNLF ni Nur Misuari patungong Sabah.

    Gusto ninyo ba ng masayang wakas?  (tingnan ang Tagpo 9)
    Gusto ninyo ba ng masaklap na wakas?  (tingnan ang Tagpo 6)


TAGPO 8

Tinanggap na ni P'Noy na responsable siya sa palpak na Exodus, ngunit galit siya kay Fidel Ramos sa panawagan na magbitiw. Mula sa Mamasapano, taglay pa ng mga tao roon ang mga regalo nina Usman at Marwan, ayon kina Boyong Unggala at Farhannah Abdulkahar, dalawa sa 72,585  biktima ng giyera ni P'Noy buhat pa noong Pebrero 25. Nitong Marso 10-13, nadiskubre ng Suara Bangsamoro at Kawagib Moro Human Rights Alliance na nagkalat ang mga nilagas na dokumentong VFA at EDCA sa gubat kung saan nasawi ang 44 PNP pulis, 3 sibilyan, at 17 gerilya ng MILF at BIFF.

    Nais ninyo ba ng makatwirang wakas? (tingnan ang Tagpo 5 & 7)
    Nais ninyo ba ng balighong wakas?  (tingnan ang Tagpo 4 & 9)




TAGPO 9


Samantala, nakipagkita ang Ombudsman sa isang sugo ni Putin sa Singapore at ibinalita na may "gantimpala" sina Heneral Catapang at Espina, pati na sina Mar Roxas at Sec. Leila de Lima, sa "fiasco" ng Wolverine/Exodus. 

Sa Washington DC naman, binalak ni Obama na tawagan si P'Noy at ipahatid ang Congratulations ng FBI, Nais daw ng FBI na makapanood ng makulay na dulang "Moro-Moro"....

Samantala, nagpipista ang mga investors sa Wall Street na naglalaway sa pagbukas ng likas-yaman ng Mindanao na may halagang $840 bilyon-$1 trilyon sa mga korporasyong dayuhan, salamat sa napipintong kasunduang Bangsamoro Basic Law.

Mabuhay ang mga "bayani" ng Mamasapano!

        ____________________________________________
 JURAMENTADO?   HURAMENTADO!
(Handog kay Abdulmari Imao, RIP)


Sabi ng mga magulang natin, takbo pag nakakita ng Moro--juramentado iyon!
Hadji Kamlon--takbo! 
Jabidah--takbo!
Dumarating sina Nur Misuari & Hashim Salamat--Hura? Huramentado?
Tapos si Marcos, tapos si Cory Aquino, dumating ang Al-Qaeda
O sige, bumaba sa Bud Dajo at Bud "Weiser" ang Abu Sayyaf--
Abdurarajak Janjalani--Khadaffy Janjalani--takbo!
Baka Taliban, takbo!
Pirata sa Palawan, takbo!

Dumating ang US Special Forcs & drone, todas na ang Abu Sayyaf--
Napatay ng AFP si Zulfik bin Abdulhim alyas Marwan
Pero nabuhay raw muli--takbo na naman!
Saksi ang midya, walang duda, ibinigay sa AFP ang 1.5 milyong dolyar--
Iusod ang siwang ng sepulkro sa Camp Abubakar, nabuhay raw muli!
Resureksiyon! 
Takbo muli! Aswang ng Abu Sayyaf? Kulam ni Osama bin laden?
Jihad ni Ampatuan?
Hura! Hura! Huramentado!

Nagtampisaw si Marwan sa lagusang masikip sa gubat ni Florante't Aladin
Nanlilimahid ang bakas ng balakyot na "terorista"
Ibinurol si Zulfik, sayang--kailan babangon muli?
Saan, sinong pumuslit ng 1.5 milyong dolyar?
Bakas at bakat, tiyak na babalik habang umaakyat sa Bud Bagsak....
Nabubulok ang mga pinugutang bangkay ng AFP sa Basilan at Sulu....

Di naglao'y nagkapuwang si Marwan, magaling yumari ng bomba--
Tugisin ang pork-barrel ng USA, takbo!
Takbo, mabuhay si Zulfik!
Takbo, aswang o mangkukulam ng Jemaah Islamiyah, mabuhay!
Takbo, nariyan si Obamang may suhol na dolyar para sa AFP--
Huramentado ni BS Aquino at mga heneral ng AFP?
Juramentado ng trapo't burokrata kapitalista?
Masaker nina Hen. John Pershing at Leonard Wood? Ulit na naman?
Sa gubat ng Sabah o Zamboanga? Ampat, ampatin ang dugo....

Alahu Akbar,
Tiyak ang resureksiyon nina Zulfik at mga kasama--
Hanggang may salapi, walang patid ang takbuhan at patayan--
Ikaw na sibilisadong mambabasa, kapatid ng mga heneral at trapo,
Di biro, hindi ba huramentado ka rin?
 IMPRESYON SA ISANG DIKTADOR


Huwag, huwag mong sabihin na siya'y tunggak  loko  tanga--
Marunong iyon sa pandaraya't panggagahis.
Huwag mong sabihing gago o hangal--
Sa katusuhan wala siyang pangalawa....

Huwag, huwag mong sabihing ulol o baliw siya--
Siya'y tuso sa pangako't pambobola....
Totoong alam natin ito, hindi maiisahan, sanay na tayo.
Ilang bilanggo't nasawi ang testigo dito.

Huwag mong sabihing di natin alam
Ang mga taktika ng mangungulimbat
At estratehiya ng mga galamay ng Estado-
Magkasundo tayo ng diktador sa kabatiran

Na sa larangan ng politika tayo naglalaban--
Di lang sa diwa o isip, madugong tagisan
Ng mga katawan--tortyur, dukot, sapilitang pagkawala--
Pagwasak ng katawan ay politika,
Ang kaligtasan ng laman ay politika,
Ang bangkay ay politikang natalo,
Ang buhay ng mga anak ay politikang nagtagumpay.

Kaya magkasabwat tayo ng diktador,
Kapwa tayo alagad ng walang patawad na Realpolitik--
Ang madugong transpormasyon ng diwa't kilos,
Katawa't kaluluwa, pakikipagkapwa't pangungulila.
 KUNG PAANO KUMAIN NG NEO-KONSEPTUWALISTANG PINAKBET


Napakamabili ngayon ng mga cookbook at ibang komoditing may kinalaman sa pagkain. Madaling kumita't magkamal ng salapi at prestihiyo kung sasangkot sa pagkain o tindang pagkain. Nahuhumalling din ang mga artista't manunulat. Pati ang mga kritiko't akademikong premyado man o patakbuhin.

Ayon kay Doreen Fernandez, ang Filipino di umano'y nakikilala sa pagkain. Ganoon din ba kaya ang lahat ng tao sa iba't ibang bansa? Tila kasingkahulugan ng pagkain ang kultura. May reklamo ka ba?


Ngunit bago kumain, dapat magluto--o iutos ang pagluluto. Kung paano pagsasamahin ang kailangang pansahog, kailangang piliin ang mabuting materyales at proporsyon nito. Kailangan ang tubig, apoy o init, mga kagamitan sa kusina, panahon, lakas, dunong, intuwisyon, sining....

Kailangan ang mga rekado: tubig, baboy na hiniwa sa mahabang piraso, kamatis, bawang, luyang tinadtad, talong, bagoong alamang, ampalaya, atbp. Puwedeng budburan ng asin, anise, kulantro, oregano, paminta, siling labuyo, dilaw, salsa perin, atbp. ayon sa panlasa ng mga kakain o titikim. Maaaring ayusin ang tamis-anghang, pait, alat, at lagyan ng sotanghon, bihon, miki, miswa, o anumang nais ng kustomer.  O anong reklamo mo?


Bago tangkain o subukan ang resipe ni Nora Daza at iba pang kusinero na Ilokano o taga-Los Angeles na Pinay, paglimiin sandali ang mungkahi ni Doktor K'ung-fu-tzu, ang dalubhasang Maestro-chef na taga-Binondo, Maynila:

"Dapat wastuhin ang mga pangalan at salita.
Kung mali iyon, at di katugma sa realidad,
walang tinutukoy ang wika.

Kung walang matatag na tinutukoy
o tiyak na tinuturing ang wikang ginagamit,
imposible ang kumilos at lumikha ng anuman.
Sa gayon, lahat ng gawain sa buhay ay mabubuwag
at mawawalan ng saysay."

ANG PANULAAN AY ISANG MAPANGWASAK NA LAKAS
        (Halaw mula kay Wallace Stevens)

Ganyan nga ang paghihinagpis,
Walang bagay na dapat isapuso.
Kawalan man o pagkamit ang usapan.

Isang bagay na maaangkin,
Isang leon, isang matipunong baka sa iyong dibdib,
Nararamdaman mong humihinga roon.

Corazon, matabang aso,
Batang lalaking baka, osong sakang,
Nalalasahan niya ang dugo niyon, hindi dura.

Tulad niya ang isang lalaki
Sa katawan ng isang hayop na mabangis.
Ang kalamnang marahas ay kanya rin.

Natutulog ang leon nakabilad sa araw.
Ang nguso niya ay nakalapat sa kanyang mga kuko.
Pumapatay iyon ng tao.

__________________________________________________


TAGLAGAS
(Halaw mula kay Rainer Maria Rilke)


Nalalagas ang mga dahon, nahuhulog mula sa malayong itaas
mistulang galing mula sa mga hardin sa langit na naghihingalo,
Nahuhulog sila at tila hindi nila itinatakwil iyon.

At sa gabi ang daigdig, isang bolang mabigat,
ay nahuhulog sa pagkaulilang walang bituin.
Lahat tayo'y nalalagas. 

Pati ang kamay kong ito.
Sa gitna ng lahat ng bagay, masdan mo, taglay ito ng lahat.
Ngunit mayroong isang nariyan, sa bisa ng mapagkalingang hawak,

na siyang nagkukupkop sa lahat ng nalagas
sa kanyang mapagpalang palad.
 SINO ANG KAPWA KO?  HINDI MAKAPAGPIGIL ANG IBANG  HUMIHINGI?
(Sina Nena at Neneng sa Paningin ng Ebanghelyong Pablo)



Payo ni San Pablo:


"Huwag kayong magkait sa isa't isa, malibang pagkasunduan ninyong huwag munang magsiping, upang maiukol ninyo ang panahon sa pananalangin. Pagkatapos, magsiping na uli kayo upang hindi kayo matukso ni Satanas dahil sa hindi kayo makapagpigil....Ibigin mo ang iyong kapwa gaya ng iyong sarili.... Walang sinuman sa atin ang nabubuhay o namamatay sa kanyang sarili lamang."


Pakikibahagi ni Neneng kay Nena ang panaginip niya sa Kabanata XLVIII ng nobela:

"Lumuwas ka raw mag-isa sa Maynila at ako'y ipinagsasama mo sa isang malayong bayan dahil sa nagalit ka sa iyong asawa. Ako pa naman noon ay punong-puno ng putik sa mukha dahil daw sa pagkahulog sa aming pusalian.  Pinipilit mo akong manaog at sumama noon din.  Isinagot ko raw sa iyo na "nariyan ang asawa ko."  Ang ibig ko'y sa kaniya ka magsabi kung ako'y papayagan.  Matuos mo ang ibig mong gawin noon kung di ka isang pilla?  Pinipili mo raw akong hagkan ay inilalayo ko naman ang aking mukha at "huwag, huwag" ang saway ko sa iyo.  Lalo ka namang napalapit-lapit at ako'y hinagkan mo rin, kaya pati ikaw ay napuno ng putik ng pusali.  Nang marumhan ang dami't mo'y galit na galit ka at ihuhulog mo ako sa bintana.  Siya kong pagkamulat.  Si Narciso [asawa ni Neneng] pala ang may hawak sa akin kaya hindi na kami nagkatulog tuloy at nagkatampuhan kami na hindi ko malaman kung bakit.  Tila naghinala siya sa akin at gayon din naman ako sa kaniya, ngunit hindi na kami nagkaliwanagan  at di na naman naungkat minsan man sa aming pag-uusap."


Sipi sa huling sulat ni Neneng kay Narciso:

"Pawang kasawiang-palad ang kinalagu-laguyo ko sa ating pagsasamang sandaling panahon pagka't ang namasdan sa iyo'y panay na pag-aalapaap sa mabuti kong loob.  Pinagtitiisan kong matamis ang pakikiayon at pinakapipilit na masunduan mo ang katahimikan sa pamamagitan ng aking walang sawang pag-irog. Pinag-isipan mo ang kalinisan ng aking puso at nabatang lisanin sa madlang simbuyo. Nguni't ngayo'y nabibingit na ako sa labi ng hukay. Bahid ma'y wala akong paglililo sa iyo at sinasaksi ko ngayon ang di na malalaong aking kamatayan...."
    Hanggang sa kabilang buhay naghihintay si Neneng, sa asawa o kay Nena?

 "ULTIMO ADIOS"   DINISTILA SA DALAWANG SAKNONG


(Pinaghalong tinig nina Andres Bonifacio,  Jose Sevilla, Jose Gatmaytan,
Julian Cruz Balmaseda, Jose Corazon de Jesus,
Guillermo Tolentino, Ildefonso Santos, &  Felix Razon)




Kung ang libingan ko'y limot na ng lahat
at wala nang kurus at batong mabakas
bayaang linangin ng taong masipag
lupa'y asarolin at kanyang ikalat.


At mga buto ko bago matunaw
mauwi sa wala at kusang maparam
alabok ng iyong latay at bayaang
siya ang babalang doo'y makipisan.


Kung ang libingan ko'y limot na ng madla
at wala ng kurus ni bato mang tanda
sa nangaglilinang ay ipaubayang
bungkali't isabog ang natimping lupa


Ang mga abo ko bago pailanlang
mauwi sa wala na pinanggalingan
ay makalat uling parang kapupunan
ng iyong alabok sa lupang tuntungan.


Kung ang libingan kong limot na ng madla
ay wala nang kurus at bato mang tanda
sa nangagbubukid ay ipaubayang
bungkali't isabog ang natiping lupa.


Ang mga abo ko'y pailanglang
mauwi sa wala na pinanggalingan
ay makalat munang parang kapupunan
ng iyong alabok sa lupang tuntungan.


Sakaling limot na ang lupang sa akin ay pinaglibingan
at wala nang kurus ni panandang batong pagkakakilanlan
bayaang ang luypa'y bungkali't isabog ng lipakang kamay
ang mga abo ko, sa wala bago muling pailanlang
maging sabog sana sa latag na iyong kinatutungtungan.


At kung pati ng hukay ko'y malimutan na ng madla
walang kurus, kahi't batong sa puntod ay maging tanda
bayaan mong kahi't sino ay bungkalin itong lupa
at nang bago ang abo ko sa hangin ay mangawala,
maging alpombra ng iyong tatapakang pinagpala


At kapag ang libingan ko'y nalimutan na nang madla
Walang dipa, maging batong kabakasan niyang tanda,
bayaan mong bungkalin na't isabog nang maglulupa't
ang abo ko bago sana mapabalik man sa wala
sa malambot mong tungtunga'y mapalatag munang sadya.


Kung sa libingan ko'y di pansin ng madla't laon nang nalimot,
ni kurus, ni bato'y wala nang pananda't iba na ang ayos
bayaang bungkalin ng mag-aararo, bayaang madurog,
at ang aking abong babalik sa wala, agad na isabog
maging gabok man lang sa sutlang damuhan ng iyong lupalop.


At kung ang burol ko ay tuluyang ibinaon na sa gunita
at di matuklasan (walang krus o simpleng batong inilagak doon)
bayaang wasakin ng suyod, laspagin at durugin ng pala
at hayaang ang abo ko, bago lumipad at tuluyang mapawi,
abang alabok maging bahagi muli ng iyong himlayang nilatag.

DEMONSTRASYON PARA KAY KASAMANG STALIN
[Halaw mula kay Langston Hughes]



Tinaguriang Kasamang Bakal, malambot ang iyong dibdib,
Nasugatan ng paghihikahos ng uring manggagawa’t magsasaka
Sa bilangguan ng Tsar, nagpupugay kami,
Mga taga-Ben Tre, Biyetnam

Hanap mo’y kalayaan, Kasamang Stalin,
Di para sa iyo kundi para sa masa ng sansinukob
Kaya humawak ng baril, bumabati kami,
Mga taga-Lidice, Czechoslovakia.

Mula Antartica hanggang Zanzibar
Inilarawan kang berdugo sa propaganda ng imperyalismo ngunit
Sa puso naming taga-Guernica, Espanya,
Ikaw ang pulang tala ng pagbabangon.

Magiting na Komunista, Kasamang Stalin,
Kaming taga-Soweto’t Karameh ay nagpapasalamat sa iyong halimbawa
Kung may pagkakamali ka man, iyo’y napunan na
Sa tagumpay ng digmaan laban sa pasismo.

Kaming mga taga-Jolo’y sumusumpang ibuburol ang imperyalismong Kano’t
Mga kakutsaba sa harap mo, dakilang Stalin,
Saanmang lupalop kung saan ang maso’t karit ay di lamang sagisag
Kundi kagamitang mabisa sa pang-araw-araw na gawain.
 NI-READY-MADE SI MARCEL DUCHAMP NG TAGA-SALING GOOGLE


ANG SALIN:

Ang isang punto kung saan gusto ko Sobra na magtatag na ang pagpili ng mga "handa-mades" ay hindi dictated ng esthetic lugod. Ang pagpipiliang ito ay batay sa isang reaksyon ng visual na pagwawalang-bahala sa parehong oras ang isang kabuuang kawalan ng mabuti o masama ang lasa ... sa katunayan ng isang kumpletong kawalan ng pakiramdam. Para sa mga manonood kahit na higit pa para sa mga artist, art ay isang ugali na bumubuo ng mga bawal na gamot at nais kong protektahan ang aking handa-mades laban sa gayong karumihan.

ANG ORIHINAL:

A point which I want very much to establish is that the choice of these "ready-mades" was never dictated by esthetic delectation.  This choice was based on a reaction of visual indifference with at the same time a total absence of good or bad taste...in fact a complete anesthesia. For the spectator even more than for the artist, art is a habit forming drug and I wanted to protect my ready-mades against such contamination. 



[ SANGGUNIAN: Marcel DuChamp, "Apropos of 'Readymades' 1961)" na nasa Theories and Documents of Contemporary Art, ed. Kristine Stiles and Peter Selz (Berkeley: University of California Press, 1996), p. 819-820. Dokumentasyon ni E. San Juan, Jr. 6/4/2015]

  BALIKBAYANG  BABAYLAN /  MATER DOLOROSA KONSUMERISTA


    Dalawa lang silang mag-ina dito sa Amerika at hinihintay nila ang pagdating ng pamilya nila. Pero ay susmaryosep! habang naghihintay namatay si Nanay. Nais ng pamilya sa Pilipinas na ilibing ang ina sa sariling bayan, pero it was so expensive.

Pero dahil gusto ng nakararami ang ganoon, walang choice ang anak dito sa States kung hindi sundin ang mga nakatatanda sa kanya.   Dahil nga very expensive, she decided to remain in the States and ship the coffin unaccompanied.

Nang dumating na sa Pilipinas ang kanilang ina, napansin ng pamilya na hindi maganda.  Ang mukha at katawan ng inay nila ay dikit na dikit na sa salamin ng kabaong. Sabi tuloy ng isa, "Ay tingnan mo yan, hindi sila marunong mag-asikaso ng patay sa Amerika." 

To cut the story short, they prepared the coffin for viewing. Pag bukas ng takip (salamin) ng ataul, may napansin silang sulat sa ibaba ng dibdib ng kanilang inay. Dahan-dahang kinuha at nanginginig na binuksan ni Kuya ang sulat at binasa sa lahat ng buong pamilya. Ang nilalaman ng sulat ay ito:

"Mahal kong mga Kapatid, Hayan na si Inay!

Pasyensiya na kayo at hindi ko nasamahan ang inay sa pag-uwi diyan sa Pinas sa dahilan na nakapamahal ng pamasahe.  Ang gastos ko na nga lang sa kanya ay kulang-kulang sa sampung libo (kabaong at shipment).  Anyway, pinadala ko kasama si inay ang:

*dalawampu't apat na karne norte nasa likod ni Inay. Maghati-hati na kayo.

*anim na bagong labas na Reebok sneakers....isa suot-suot ni Inay, at lima ang nasa ulunan ni inay...isa-isa na kayo riyan.

*iba't ibang tsokolate, nasa puwit ni inay...maghati-hati na kayong lahat.

*anim na Ralph Lauren na t-shirts suot-suot ni Inay...para sa iyo, Kuya, at isa-isa ang mga pamangkin ko.

*isang dosenang Wonderbra na gustong-gusto ninyo, mga kapatid ko, suot-suot din ni Inay.  Maghati-hati na kayo riyan.

*dalawang dosenang Victoria Secret na panties na inaasam-asam ninyo, suot-suot din ni Inay.  Maghati-hati na rin kayo, Ate....


*walong Dockers na pantalon suot-suot din ni Nanay.... Kuya, Diko, isa-isa na kayo, at mga pamangkin ko.

*ang Rolex na hinahabilin mo, Kuya, e suot-suot din ni Inay. Kunin mo na.

*ang hikaw, singsing at kuwintas na gustong-gusto mo, Ate, eh suot-suot din ni Inay. Kunin mo na.

*mga Chanel na medyas, suot-suot din ni Inay. Tig-isa na kayo ng mga pamangkin ko.

Bahala na kayo kay Inay. Pamimisahan ko na lang siya dito. Balitaan ninyo na lang ako pagkatapos ng libing.

Nagmamahal na kapatid, Nene

PS. Pakibihisan na lang si Inay.....

                [Dokumentasyon mula sa Internet, circa 1970-1980]
 SA MGA MANINIPIL NA TADHANA
(Halaw mula kay Friedrich Holderlin)



Bigyan ninyo ako ng kahit isang tag-araw lang,
O mga makapangyarihan!  Isang taglagas
    Upang mapahinog ang aking awit: sa wakas,
Sagana sa kanyang matamis na pagkanta
Ang aking puso'y kusang yayakapin
    Ang kagustuhan niyang lubos pumanaw.

Ang kaluluwa'y hindi nakatanggap
Ng kanyang karapatang handog ng mga bathala.
    Sa buhay na ito, at hindi nagpapahinga
Ang kaluluwa kahit na umahon ito sa Orkus
Sa ilalim ng lupa; subalit aking matatamo
    Ang hangarin ng aking puso: ang aking tula.

Halika na, O kapayapaan ng mundo
Ng kadiliman!  Mahinahon na ako
    Kahit hindi ako akayin ng indayog
Ng aking lira; minsan ay nabuhay ako
Tulad ng mga bathala: hindi na kailangan
    Ang dating gawi sa kinabukasan.
 -----SA  AKING  SARILI
(Halaw mula kay Giacomo Leopardi)



Ngayon magpapahinga ka na sa habang panahon,
Puso kong hapo.  Pumanaw na ang huling pangarap
Na paniwala ko'y walang kamatayan.
Napawi na.  Taimtim kong nadarama ito,
Namatay na sa kalooban natin
Hindi lang pag-asa sa mahal na mga panaginip
Kundi pati na rin ang pagnanasa rito.


Humimlay ka nang walang hanggan,
Masigasig kang nagsikap.
Walang makagagantimpala sa iyong ginawa,
At di naman karapat-dapat ang mundo sa iyong hininga.

Kapaitan at pagkabagot lang ang buhay,
Putik lang ang daigdig.
Manahimik ka na.
Tumangis sa katapusan. 

Sa tao itinakda ng kapalaran
Ang kamatayan. 

        Layuan ang kalikasan
Na may makahayop na lakas na umiiral
Upang manakit ng sinumang nilalang;
Walang hanggan ang pagkawalang kabuluhan ng lahat.

NASULYAPANG  KARATULA   NI   "ALING   ANGGE     HILOT"
SA ISANG ESKINITA SA QUIAPO



PASMA  --    50     PESOS
PILAY ------  100   PESOS
MASAHE --- 300  PESOS
BUNTIS ----  500  PESOS
DULING --    800  PESOS
ULIANIN  --  900 +  PESOS (PIKS PRAYS)


-------  SPESYAL  SIRBIS ----

KULAM SA ASAWA ---              1000 PESOS

KULAMIN ANG TISMOSA---     2000  PESOS 

GAYUMAHIN ANG NOBYA --   5000 PESOS
SPESYAL DESKAWNT ---        4,500 PESOS

PAGTANGGAL NG LIBOG --- 10,000 PESOS (di garantisado)


----  CHICHAT SA KALULUWA--


DIPENDE SA ORAS -- 100 PESOS (5 MINITS) HANGGANG
        30 MINITS +  500 PESOS --WALANG TAWAD


-----BULONG ---- PARA SA KAGALIT O KAAWAY---
MURA LAMANG PERO SIKRETO, AREGLO  NA LANG SA LOOB


KUNG MAY IBANG SAKIT  TAWAGIN SI ALING TINAY SA TABI
NG QUIAPO SIMBAHAN, SA TINDAHAN NG BAWANG TAWAS ANTING-ANTING & MIRAKULONG LUHA NG BIRHEN NG TODOS LOS SANTOS

PANSENSYA NA PO KUNG WALANG TINDERA RITO
BAKA NATUTULOG LAMANG O NASA KUBETA

+++++++++++++++++
 PAG-ASA:  Analekta sa Paghabi ng Bagwis ng Paglalayag



Komadrona ng palaisipan, iligtas mo kami sa mga tuksong ito,
     mga bagay na pinagmumulan ng sindak at kilabot:

Bangungot   Mag-isa   Malason   Mamulubi  Makulam
Masaktan sa gabi  Malayo sa pamilya   Mapilay
Mawalan ng sikmura    Mawalan  ng salapi
Magkasakit sanhi sa mahiwagang dahilan   Di makadinig
Di makaamoy   Walang pakiramdam   Manhid na manhid  Walang panlasa
Di masaran ang pinto      Pasukan ng isang hayop mula sa lansangan
Gahisin ng pulis o sundalo     Di na gagaling muli sa kanser o AIDS

            __________________________________

Nailipat mula sa isang payapang pugad tungo sa matris ng ligalig
(taglay o hindi ang hangarin)

Nawindang at puspusang nayanig hanggang magkasira-sira
(kahit walang bisa o talab)

Nailagay sa paraang pumipigil sa alingawngaw at pagkahawa
(kahit sagad ang talab at bisa)

Hindi kinukusa o sinasadya ang paglilipat
Walang tangka o pakay ang kilos at galaw ng mga kamay

Ipagpasiya na ipahinuhod sa nagpaubayang makapangyarihan
ang daloy at dulo ng nagsapalarang buhay--Sino ba ang kapit-bahay ko?

            _____________________________

Pinuputakti ang talasalitaan ng mura: putragis, putang 'na
Pesteng yawa    Kupal mo  Tarantado  Gago  Walang-hiya
Ulol   Buwisit    Hudas   Hinayupak  Buwang  Demonyo--

Tukso't lalang ng suson-susong kalamidad sa tagisan ng mga uri
Hinagupit  nasalanta  sapalarang balintuna't baligho--
Bigkasin mo, Komadrona ng himagsik, ang patalastas:

Sa pamamagitan ng isang mahigpit na panunumpa, upang sa
pagkakaisang ito'y magkalakas na iwasak ang masinsing tabing
na nakabubulag sa kaisipan...at matuklasan ang tunay na landas
ng katuiran at kaliwanagan (sipi sa Kartilla). Maliban kung mamatay ang buto....
 TUNGKOL SA AWTOR


           Kilalang kritiko at manlilikha sa larangang internasyonal, si E. SAN JUAN, Jr. ay dating Fellow ng  W.E. B. Du Bois Institute, Harvard University at Humanities Center, Wesleyan Uniersity. Emeritus professor of English, Comparative Literature & Ethnic Studies, siya ay naging fellow ng Harry Ransom Center, University of Texas, Austin. Kasalukuyang professorial lecturer sa Polytechnic University of the Philippines, Manila.

    Si San Juan ay awtor ng maraming libro, kabilang na ang Balikbayang Sinta: An E. San Juan Reader (Ateneo University Press), Sapagkat Iniibig Kita (University of the Philippines Press), Tinik sa Kaluluwa; Rizal In Our Time (Anvil Publishing), Alay Sa Paglikha ng Bukang-Liwayway (Ateneo University Press), Salud Algabre (University of San Agustin Publishing House), Balikbayang Mahal:  Passages from Exile, Sutrang Kayumanggi  & Bukas Luwalhating Kay Ganda (amazon.com), Ulikba (UST Publishing House) at Kundiman sa Gitna ng Karimlan (U.P. Press).

    Inireprint kamakailan ng U.P. Press ang kalipunan ng mga panunuring pampanitikan niya. Toward a People’s Literature.  Inilathala ng Lambert Academic Publishing Co., Saarbrucken, Germany, ang kanyang Critical Interventions: From Joyce and Ibsen to Peirce and Kingston, kasunod ng In the Wake of Terror (Lexington) at US Imperialism and Revolution in the Philippines (Palgrave).

    Ang pinakabagong libro niya ay: Ambil (Philippines Research Center), Lupang Hinirang, Lupang Tinubuan (De La Salle University Publishing House) at Between Empire and Insurgency: The Philippines in the New Millennium (University of the Philippines Press).



                        



MULA SA MANDUDULA AT MUSIKERONG NONI QUEANO


       Undergrad ako sa UP Diliman nang mabasa ko ang isa sa mga unang aklat ni Dr. E. San Juan Jr. na may titulong, The Art of Oscar Wilde na ginawan ko ng rebyung nalathala sa Philippine Collegian.  Mga tatlumpong-taon mula noon, naging guro ko siya sa CL 398 sa UP Diliman pa rin para sa Ph.D. degree ko sa English at Comparative Literature.  Sa mahabang panahon, nabasa ko rin ang mga sanaysay at pag-aaral niya ukol sa Kultura at Panitikang Pilipino, at hinangaan  ang kanyang malalim at masigasig na mga pag-aaral na nakapagpayaman sa mga  pamantayan sa kritisismo hindi lamang sa Pilipinas kundi sa iba’ibang panig ng mundo.
        Ikinatutuwa at ikinararangal kong matunghayan ngayon ang kanyang mga bagong obra, partikular na ang mga tula, sa koleksiyong tinawag niyang, Wala, na unang tingin’y nagpaalaala sa aking ng mga dibuhong modernismo sa panitikan, tulad, halimbawa ng nihilism sa panitikang Ruso.  Ngunit taliwas sa eksistensiyal angst o epektong absurdismo, ang mga tula ni Prop. San Juan, ay malinaw na may pinag-uugatan sa lipunan at praktikal na buhay ng Pilipino.   Una-una, sa paggamit niya ng mga bugtong at talinhaga na marami’y hango rin sa katutubong tradisyon at kulturang Pilipino.—hal., noong bata ako narinig ko na ang bugtong sa pagsasaing ng bigas sa tongko sa abuhan, particular, ang linyang, “Nakaupo si maitim, sinusulot ni mapula, si maputi’y tawang-tawa,” atbp. – at ang mga alaalang ganoon ay nagpapatingkad sa estetikong aliw at pagkaunawa sa mga tula.  Nababago ni San Juan ang ilang “canon” o pamantayan sa pagbasa ng tula dito, samakatwid, mula sa pangkaraniwan o tradisyonal, halimbawa, sa tula bilang daluyan ng damdamin (gaya sa tradisyong romantiko, hal. nina Wordsworth o Keats), o kahit sa imahismo. 
        Dahil sa gamit ng mga palaisipan at talinhaga, tila deretsahang tundos sa isipan at pagmumuni ang estetikong pag-unawa at aliw na dulot ng mga tula, sa halip na mang-antig o maglambitin muna sa damdamin.  Gayunman, mula sa palaisipan, luminya ang mga tula lalo na sa hulihan sa pagtukoy ng mga pangkasalukuyang usaping panlipunan –laluna, yaong sa Mindanao, tulad ng insidente sa Mamasapao at pagpaslang kay Marwan, atbp.  Malinaw ang mapanghimagsik na pakikisangkot at tuwirang pagturol – sa kabila ng balintunang imahen, hal., sa “neo-konseptuwalistang pinakbet,” – sa mga usaping panlipunan, kahit na hindi maikakaila ang post-modernismong hagupit at disenyo  na tiyak na ipinapakita, laluna, ng grupo ng mga tula – “halaw,” ang ilan, aniya sa ibang makata’t intelektuwal – sa mga hulihang pahina ng aklat.


--- NONILON V. QUEANO, Ph.D.  
Dept of English, University of the Philippines

Tuesday, October 20, 2015

ULIKBA & AT IBA PANG TULA

ULIKBA AT IBA PANG BAGONG TULA
ni E. SAN JUAN, Jr.

MGA  NILALAMAN

PAUNANG SALITA

1  Parabula ng Pakikibaka
2  Bukas, May-Nilad!
3  Baguhin Mo ang Iyong Buhay
4  Montage: Tatlong Kuha ng Baguio City
5  Biyernes ng Hapon Sa Oktubre
6  Punta Spartivento
7  Uyaying Naghahanap ng Makabagong Kantor
8  Balikbayang Sinta
9  Itaga Sa sa Bato
10  Problema na ng Makata sa Panahon ng Terorismo
11  Simulakrang Abot Abot-Tanaw
12  Sa Hardin ng Villa Serbelloni, Bellagio, Italya
13  Ipaubaya sa Ulikba
14  Hintay, Sandali Lamang, Birheng Walang Awa
15  Harana sa Isang Kasama, Hinahamon ang Tadhana
16  Biyaya ng Tagapagligtas
17  Sandaling Pahinga’t Pagninilay Pagkatapos ng Pakikipagtalik
18   Pahiwatig ng Armadong  Paraluman
19  Mitsa ng Parikalang Umuklos sa Bituka
20  Pagbaybay sa Transisyonal na Landas ng Pagbabago
21  Naligaw na Dahong Lagas
22  Umbay Patungong Tagumpay
23  Dalit Sa sa Pagdiriwang Bago Sumapit ang Huling Pagtutuos
24  Tag-Ssibol sa Nederland
25  Pumapagaspas  ang Patalastas
26  Bago Tumirik, Umirap Muna at Biruin ang Tadhana
27  Sutrang Kayumanggi
28  Lunggati: Palaisipan sa Ilalim ng Layag
29  Kung Sakaling Hindi Na na Tayo Magkitang Muli
30  Kahimanawari
31  Pasalubong sa Babaylan, Mula sa Balangiga, Samar
32  Singaw ng mga Nilangong Hulagway
33  Pakiramdaman
34  Kailangan Lamang, Idugtong at Pagkabitin
35 Engkuwentro sa Pinagtapunan ng Bayani
36 Lindol sa Iloilo, Visayas (6 Pebrero 2012)
37 Liwaliw sa Ilog ng Loboc, Bohol
38 Pagninilay sa Hardin ng Bahay ni Isis, Quezon City
39 Pagsukat sa Trayektorya ng Panagimpan
35  40  Mahal, Magpakailanman

TUNGKOL SA AWTOR
 PAUNANG  SALITA

     Sa ating minanang daigdig, bawat gawa o likha ay kolaborasyon ng samot-saring tauhan, lakas, at daloy ng kalikasan at kasaysayan. Ang interaksiyon ng mga ito ay diyalektikal. Bagama’t inihagis tayo ng tadhana na walang tiyak na dahilan, nasa atin ang pagyari ng tugon sa "Bakit?"  Sa gayon, pangahasan nating baguhin ang kahapon, hubugin ang kinabukasang higit na malaya't makatarungan para sa lahat. Isang hamon ito, hindi tukso. Makapagpapasiya tayo. Hindi lamang pag-iingat o pagsasaalang-alang, ayon kay Kierkegaard, kundi damayan o pakikipagkapwa-tao, mungkahi ng mga pilosopong sina Epicurus at Zeno; at mula kay Spinoza at Lao-tzu, ligaya at tuwa sa bawat sandali ng buhay sa lupa, sa pakikipagtunggali at pagtutulungan.
    Kasangkot dito sa masalimuot na pakikipagsapalaran ang ilang mga kasama't kadaupang-palad. Salamat sa tulong nina Delia Aguilar, Sarah Raymundo, Lulu Torres Reyes, Joseph Lim, Roger at Fe Mangahas, Judy Taguiwalo, Esther Pacheco, Karina Bolasco, R.C. Asa, Delfin Tolentino Jr., Charlie Veric, Tomas Talledo, Bobby Tuazon, Roland Tolentino, Danny Arao, Reynaldo Bautista, at Luis Gorgonio. Sa kanila ang birtud at galing ng naisakatuparan, sa akin ang limitasyon at kakulangan. Nais kong kilalanin dito ang kagandahang-loob at talino ni Propesor Cristina Pantoja-Hidalgo, dating direktor ng UST Publishing House, sa karangalang paglalathala ng librong ito.
      Sa mga patnugot ng mga publikasyon na unang naglabas ng ilang mga tula rito, kabilang na ang Ani, Liwayway, San Ag (University of San Agustin), Sun-Star (Baguio), GMA Online, at iba pa, taos-pusong pasasalamat. Sa lahat, biyaya ng mga bathalang namamatnubay––mabuhay at isulong ang pakikibaka!

--E. SAN JUAN, Jr.
Storrs, Connecticut, USA/Diliman, Quezon City, Philippine

PARABULA NG PAKIKIBAKA




Sa buntot ng barikada nagtago tayo't tayo’t kumalas...
Maalikabok sa lansangang tinahak at tinalunton—
(Sariwa pa ang gunita ko hanggang ngayon)

Sino'ng Sino’ng humahabol sa atin?

Nakadikit ang kaluluwa't kaluluwa’t laman, kinulapulan ng pulbura
   pawis at usok ng Molotov molotov cocktail   dura   tear gas...
Walang tubig sa bato walang awa ang isinumpang lugar
    na ito---walang pakialam o panghihimasok...

Ahas na gumagapang sa bitak...
May bukal kaya sa singit ng mga bato?
Lagaslas ng bukal  huni ng ibon  sa sangang  nakalupaypay

Sino'ng Sino’ng sumusunod sa atin?   Dinig mo ba ang yabag?

Nagtatakbo tayo palayo sa panganib, palayo sa kilabot
Umurong sa madlang humugos sa Plaza, umatras
    ngunit lumingon sa magkabila, nag-alanganin...

Di ba ikaw at ako lamang ang tumakas, walang iba pa,
    ngunit sino 'yang ‘yang humahangos sa tabi mo?

Anong hayup hayop ang gumagapang sa bitak?
Hindi patak ng ulan o kaluskos ng bayawak sa muhon
Hindi lagaslas ng batis o awit ng talahib na sinusuklay ng
    mabiyayang daliri ng hangin...

Tumiwalag tayo sa hanay ng barikada, akala nati'ynati’y
    walang susubaybay  hahagilap  tutugis
Dito'y walang tinig ng pagsaklolo kundi taghoy ng kuliglig
Walang daing o iyak o panangis

Walang tubig sa biyak ng pader o batis sa nakabukang  burol

Nang tumingala ako'y ako’y nasulyapan ko ang dulo ng landas...
Sa tabi ng muhon naghihintay ang aninong may putikang
pandong--

Anong hayup hayop ang lumukso sa bitak?

Nabulabog ang mga uwak sa gilid ng parang
Walang tubig doon sa walang kibong alambreng bakod...
Walang imik o ungol sa likod ng natuyo't nabuwal na mga
    punong-kahoypunongkahoy...

Walang kamay na mag-aabot ng kapirasong tinapay.

Sinong naglalakad ang umaantabay sa atin?
May saplot sa mukha, nakabalatkayo, bitbit ang putikang  pandong--
Di ko batid kung babae o lalaki, binalaki, katutubo, dayuhan—

Lagaslas ng ulan  agos ng ilog  alingawngaw ng alon sa
    dalampasigan—

Sino 'yang ‘yang naglalakad nagkakandatisod sa kabilang tabi mo?
Sinong kasama natin ang tumakbo't tumakbo’t tumakas din upang
    tayo'y matagpuan dito, mabaho’t limahid
                        ngunit kaakbay at kabalikat?

Nagmamadaling araw na noon (natatandaan ko pa) nang
    tayo'y lumuhod at humalik sa tigang na lupa
        nagpapasalamat
            na umabot din—ay naku!
                tila himala, sa awa ng armadong Birhen –
                            sa napagkasunduang tipanan.

###

BUKAS, MAY-NILAD!

“By the rivers of Babylon, there we sat down, yea, we wept when we remembered Zion….”—
--PSALM 137


Mula kay Ka Alegria, pasalubong ang cancion ng sosyalistang pakikibaka
sa Venezuela, kalugod-lugod na balitang ipinaabot mo bilang balik-bayanbalikbayan--
Bagama’t sinagkaan  hinarang, patuloy ang agos ng Revolucion Bolivariano
sa lupang binusabos ng imperyalistang dayuhan  unti-unting bumabangon….

Sana’y magtagumpay ang mga makatarungan

Habang dito sa Babilonya kami’y nakadukwang sa ilog, naghihintay
tumatangis sa paggunita ng lupang tinubuan—kailan tutubusin?
Paano namin isasatinig ang awit ng Panginoon sa bayang ipinagtapunan?
Paano magdudulot ng tuwa sa pangungulila nang tangayin ng estranghero?

Panalangin nating magtagumpay ang mga makatarungan

Nakaupo sa pampang ng ilog Babilonya,  lumuluha    tumataghoy
tangay ng agos   kimkim ang alaala ng naiwang tahanan…  bumabalik
Sa panaginip ang lupang sinakop  bansang nagkawatak-watak
di mapahinahon ang kaluluwa ng katawang hiniwa ng paghihiwalay….

Sikapin nating ipagtagumpay ang makatarungan

Mula sa gilid ng ilog   nakagulapay   umiiyak kung magugunita ka
O lupang binihag!  Yaong mga dumukot at gumahasa sa amin,
humihingi—ay naku--
Pilit kaming pinapakanta    subalit paano, Ka Alegria,  di ko maubos maisip,
Paano aawitin ang cancion ng manunubos sa bayan ng mambubusabos?

Oo, walang salang magtatagumpay ang mga makatarungan!

BAGUHIN MO ANG IYONG BUHAY

“Masdan ninyo ang mga ibon....”

Bago magpantay ang paa
     lumikas ka mula sa lugar ng engkuwentrong
         pinaghaluan ng balat at tinalupan
Walang tanglaw sa pakikipagtipan
     ayaw tumawad sa sugal ng maskarang mapagpanggap

Kinalawang na ang puso
    nilagok ang apdong hinugot sa kung saang tadyang

Gumulong ang tadhanang palabiro, humihimok
Kawing-kawing ang himutok
Mula sa kumuno’y pabulaos—

Busabos ng palad, bakit mo tinitiis? Kailangan, kailangan  ang paghuhunos

Namamalahibo, isingkaw mo ang nakaumang na pangil, isingkaw

At huwag sumuko sa kabuktutan

Walang tiyak na katubusan kaya itakwil ang larong mapanlinlang
       ng mandarayang kaulayaw

Masahol pa sa lambutsingan ng hayop at malansang isda

Iligtas mo ang puso sa tukso ng Aprodayteng iniluwa ng dagat-bula—

Ano’t maghuhunos-dili o mag-aatubili?

Oo, baguhin natin ang lahat

sa mapagpalayang pagbubuklod

    at pagbabalikwas—

MONTAGE:  TATLONG  KUHA  NG  BAGUIO CITY


I.

Umuulan noon   lumulundong ungol ng tulirong panahon
sa lungsod Lungsod ng Baguio isang hapon ng Agosto 1986…

Nanuot sa buto ang walang hunos-diling lamig
tumalab sa bawat nagsalabid na himaymay, lumalagos….

Nirambolan ako ng ligalig, Sinta,
ngunit ugong lang ng humihingal na yapos
usok lang ng naupos na halik
sapagkat wala ka sa piling ko…

Ulang umigting    ulang tumimo sa butong binabalot ng kutob
   ulang umaasar sa kirot at hiwa ng pagsisisi….

Hikbing nagpahibik--nasaan ako?

Pumapayagpag hanggang napalaot
sa bulubunduking tahanan ng mga anito
      sumusuray-suray, lulan ang inimbak na gunita--
       kanino ilalaan?

Naligaw sa nagkabuhol-buhol na lansangan ng kabihasnang plastik,
dating teritoryo ng mga Igorot
na sinakop ng imperyalismong mabagsik,
doon hinagilap kita,
Paraluman ng manlalayag,
    sa gubat ng ulan na unti-unting tumalunton ng landas…

Sandaling nakalimot sa sarili, natulak-nakabig ako
sa isang maulap na tuktok, kung saan
        biglang natambad ang tagibang tore ng katedral….

Nakakatulalang Nakatutulalang bangungot?  Diyata?!
Sige, kurutin mo ang pisngi ko, Sinta,
upang bumalik sa kadluan
ng hilakbot at rahuyong pinagmulan.

II.

Umuulan noon  walang awang bagsak ng  bumubugsong tubig
sa lungsod Lungsod ng Baguio isang hapon ng Agosto 1986….

Pinakawalan ng mapagbirong kalikasan
     ang rumagasang buhos, barumbadong saliw ng hanging nagngingitngit--

Kinakaligkig na balahibo ng kaluluwa ang umungol, naghanap sa iyo,
    Mahal….

Ulang gumiyagis sa taong naligaw
sa nagluksang lansangang inaspalto ng pighati'tpighati’t
   inambus na panaginip….

Sa gilid ng iyong natikom na labi namilaylay ang ilanlibong dalamhati
na humati sa 'ting ‘ting dalawa
lubog sa lagim ng walang pananagutan….

Umuukilkil sa ulirat hanggang ngayon
       ang natagpuang biktimang nakalupasay sa Session Road,
katawang isinuka ng duguang matris
   ng lipunang haliparot….

Sige, ulang masungit, ulang nanunukso ng patawad
hinuhugasan ang isinumpang luad
na bumaklas sa maluhong hibo ng uri ng petiburgis
upang ipaghiganti si Macliing Dulag…

Pinaliguan ang katawan ko ng ulang mabagsik, Mahal,
habang tinatalunton ang liku-likong landas sa bundok Bundok Mirador,

pilit na nilulunok ang pait ng pagtitiis at asim ng pagkabigo,
    upang doon salubungin ang timbulan ng ating pag-asa--
Ay naku, makatang sampay-bakod, konting timpi…
Isingkaw sa sikmurang hungkag

ang pagbubulay-bulay ng budhing nabuwal sa putikang pusali,
nangangalap ng mumo
sa pinagmulan….

III.

Umuulan noon… ulang nagkulapol ng ulap at bulang pumulandit
         sa lungsod Lungsod ng Baguio
      isang hapon ng Agostong kay panglaw….

Ginimbal ng walang-hiyang kulog ang panaginip ng mga Igorot
at pulot-gata ng mga nagkalimatikang bagong- kasal--
binulabog ng kidlat
ang kapayapaang tumining sandali, nagluwal ng duwende at paru-paro,
pagkabuwal ng diktaduryang Marcos-USA….

Alimpuyo ng buntong-hininga sa panahong sakmal ng pangamba, makulimlim,
saplot ng agiw at anino
ang guniguning nakalimutang humalakhak….

Wala ka sa piling ko, Sinta, kaya naligaw sa pagsugod sa maburak na tanawin
habang binabayo ng ulan
        ang katawang dati'y hinimas mo't mo’t hinaplos….

Inaalimpungatan ba ako?

Saang bubong
makikisilong ang ulilang nilalang?
Sino ang  mapapagkakatiwalaan
sa nagsangandaang napasukan?

Nakadipang kaluluwang dinapuan ng takot, Mahal,
      sa liblib na sulok ng
    Burnham Park nasumpungan kita,
    diwatang walang pangalan,
nilambungan ng ulang humahaplit

Paralumang naghuhudyat ng direksiyon,

wala akong kamanyang maisusuob sa iyong altar

kundi pangakong matutuklasan ang kahulugan at katuturan ng aking buhay

sa bitak ng iyong talampakan--

ang landas patungo sa hamog at halimuyak, sa silahis

     at luwalhati ng pagbabagong-buhay

doon sa mga gulod ng pinong pinapatnubayan ng mga anito,

        kung saan masisilip sa pagitan ng ulan at ulap

ang ngiti ng mga Igorotang tumatawid sa tarundon ng terasa

malayo sa lungsod Lungsod ng Baguio,

kasiping ng mga bituin.


BIYERNES NG HAPON SA OKTUBRE



Sa hapong taglagas may sugat na umaantak
Sa lamat ng mga kalsadang aspalto sa lungsod na dating pastulan ng mga
katutubong Indyang Pequot.


Anong kabulaanan ang itinatago ng mga kortina sa durungawan?
Hindi alam ng mga kalapati kung anong kulay ng pag-asa.


Naupos na sigarilyo’y ibinurol ko sa tabi ng Tulay ng mga Palaka
Habang patungo ang prusisyon ng trapik sa Foxboro Casino
na pag-aari ng Indyang Pequot.


Kung bakit sumingit sa isip ang Abu Sayyaf?
Sa takipsilim ng taglagas sinisilip sa gunita ang kutob at kilabot
bago tayo naglakbay patungong Amerika.




(Oktubre 1, 2005, Willimantic, Connecticut, USA)


PUNTA SPARTIVENTO

“In the naked and outcast, seek love there.” –William Blake


Kamusmusa’y pinaglahuan, Mahal ko
Hinubdang kariktan ng lawa, bundok, at ulap na maaliwalas--
Bakit     malulungkot?

Sa kabilang ibayo nagliliyab ang mga bulaklak, pula, dilaw, asul, o kulay luntian

Ngunit ang nakaraan ay sumisingit sa ganda’t aliwalas ng kalikasan
Bumibiyak sa pinagbuklod na puso’t humahati sa pinagtipan
Nagugunita ang pinakasasabikan
“Ininis sa hukay ng dusa’t pighati”
Alaala ng kinabukasan—
anong balighong simbuyo ang naibulalas ng dumaragsang hangin?

Sa dalampasigan ng lawa dito rito sa Punta Spartivento
kung saan naghihiwalay ang hangin—sa kaliwa o sa kanan--
Tila walang pagpapasiya, itinutulak sa kaliwa o kinakabig sa kanan
Pinaghahati ng tadhana o kapalaran?

O itinitulak itinutulak ng pagkamuhi, kinakabig ng pagmimithi?

Anong uring ibon doon sa kabilang pampang—pumapaimbulog, pumapailanlang?

Tila kuko ng mandaragit ang humahagupit ngayon
Nagsisikip ang dibdib, balisa sa pagkabigo, pinagtiim ang bagang

Buhay ma’y abuting magkalagot-lagutlagot—walang kailangan….
Doon ang pag-ibig sa mga hinagupit ng walang-katarungang orden,
doon sa mga dukha’t ibinukod ng kabuktutan.

Agaw-dilim sa Punta Spartivento, humahati’t bumibiyak sa agos ng panahon at
     karanasan

Sa pangungulila, kumikintal sa gunita ang mga mandirigmang sumakabilang
     buhay

Di matatarok ang lalim ng pag-ibig sa tinubuang lupa
Patuloy ang paglalakbay sa kabila ng hanggahang humahati’t naghihiwalay sa atin

Mahal ko, namimilaylay sa iyong labi ang damdaming biyaya ng nahubdang
     kamalayan

Nakintal sa dalumat, sa pagitan ng panganib at dahas, ang kailangan at di-
    kailangan
Ang walang halaga at may halaga, pinaghahati’t pinaghihiwalay…

Pinagpala ang mga kaibigang namundok at nag-alay ng kanilang buhay
Pinagpala ang mga walang pag-aaring nagdusa’t nagdurusa para sa kinabukasan
Pinagpala ang mga bayaning naghiwalay at humati, nagbukod at nagbiyak

Magtatagpo ang lahat sa Punta Spartivento ng pakikipagtuos


UYAYING  NAGHAHANAP NG MAKABAGONG  KANTOR



Tulog na, bunsong sinta, sayang lang ang luha mo
Ang ina mo’y malayo’t sumugod na sa dilim
Hanap mo’y dating tamis  sinisipsip  hinihigop

Meme na, bungangang humihikbi’t nakanganga
Kundi’y isisilid ka sa gusit  kapalit mo’y salapi
Di naman masundo’t nanupol daw ng sampaga

Tulog na, dilang uhaw, ina mo’y naligaw tila
Saan nakahain ang dibdib  susong nakalantad
May putik sa pisngi may balaho sa sinapupunan

Meme na, labing tigang, nilalang na nilinlang
Isisilid ka sa bumbong kapalit mo’y bagoong
Dalamhati’y ingawa  ina mo’y napariwara

Tulog na, ngiping bungi, sumisingasing sa silong
Kakilakilabot na hayop  alagang bumangis
Sa pakikihamok  ina mo’y hinuli’t hinuthot

Meme na, bunsong uhugin, malaki ang sisidlan
Lawit ang tumbong  pasang-krus  ibulong sa hangin
Sandok nakasuksok  palayok nakataob

Gising na, bunsong madungis, humabi ng bagong uyayi
Manupol ng pulbura’t isabog sa marangyang alta
Gusi’t bumbong ay bawiin kamusmusa’y isuka


Taas noo’t kabakahin ngitngit-sungit ng panahon

BALIKBAYANG  SINTA

I.
Lumipad ka na patungong Roma at London
Balisang nakalingon sa ulap lulan ng naglaboy na panaginip
Lubog sa alaala ng kinabukasang unti-unting nalulunod
Lumipad ka na patungong Riyadh at Qatar
Sa pagkamulat kukurap-kurap  sa pagtulog puso'y nagsisikip
Binabagabag ng sumpang naligaw sa salawahang paglalakbay
Lumipad ka na patungong Toronto at New York
Tinutugis ang biyayang mailap nabulusok sa patibong ng banyaga
Sa ulilang pugad anong maamong pag-asa ang nabulabog
Lumipad ka na patungong Chicago at San Francisco
Kumakaway ka pa tiwalang may katuparang babati ng “"Mabuhay! ”"
Alinlangang luha'y naglambitin sa bahag-haribahaghari ng bawat  yapos
Lumipad ka na patungong Hong Kong at Tokyo
“"Di kita malilimot”"--pumaimbulog ang tukso ng nabitiwang paalam
Nabakling pakpak  usok sa bagwis   inalagwang talulot ng bituing nasunog
Lumipad ka na patungong Sydney at Taipeh
Ay naku, anong panganib ng gayumang sa pangarap nagkupkop
Ibon kang nagpumiglas  alay mo'y mo’y talim ng paglayang nilalangit
Lumipad ka, O sintang mahal, ngunit saang kandungan ka lalapag?
Bumabalik sa dalampasigang hulog ng iyong hinasang pagtitiis
Aking kaluluwang hiniwa't hiniwa’t ikinalat sa bawat sulok ng daigdig.


II.

Huli na raw ang lahat.  Huli na, umalis na ang tren lulan ang gunita'tgunita’t
pangarap.
Huli na, lumipas na ang kamusmusan ng balikbayang naglagalag.

Huli na, naiwan na tayo ng eruplanong eroplanong patungong Tokyo at Los Angeles.
Huli na, nakaraan na ang oras ng kagampan at pagsisiyam.

Tumulak na, malayo na ang bapor patungong Hong Kong at Singapore.
Nagbabakasakaling aabot pa ang kable--Sayang, di biro, nakapanghihinayang.

Huli ka na sa pangakong pinutakti ng agam-agam at pag-uulik-ulik.
Huli na, nahulog na ang araw.  Itikom ang labi, itiim ang bagang.

Kahuluga'y naanod-lumubog sa dagat Dagat Sargasso ng pagpapakumbaba't pagpapakumbaba’t pagtitiis--
Pahabol ay di na magbubuhol—  Tapos na ang pagsisisi't pagsisisi’t pagpapatawad.

Walang taga-ligtas ang lalapag sa tarmak mula sa lobo ng iyong pangarap.
Huli na nga, nakaraos na ang kasukdulan, di na maisasauli ang naibigay.

Sinong manlalakbay ang magkakaila upang mahuli ang katotohanan?
Mailap pa sa mabangis na hayop na nasukol, bumabalandra sa rehas---

Mailap pa sa hibong ibong (?) nagpupumiglas—
    Saan ka nanggaling? Saan pupunta?

Paos, hapo, dayukdok, gasgas ang siko't siko’t tuhod, gumagapang mula sa guwang--

Maghulihan tayo ng loob, Estranghera, hinihintay ang ligayang walang
kahulilip.

ITAGA  SA  BATO



Naghiwalay tayo noong Disyembre 1991 sa kanto ng Blumentritt at Avenida Rizal.
Ka Felix Razon, natatandaan mo ba?

        Bungkalin mo ang kalansay sa apog at lumot ng gunita
upang masapol ang katotohanang taliwas sa kabuktutang naghahari.
Inilantad mo ang kabulukan at pagtataksil ng gobyerno't gobyerno’t militar
sampu ng pagpuputa ng mga premyadong artista't intelektuwal

kaya hindi nakapagtataka, hinuli ka't ka’t ikinulong, binugbog, ginutumginutom
sa bartolina, kinoryente ang bayag, parusang makaabo'tmakaabo’t-dili--
Diyos ng awa, sinong makapagbubulag-bulagan sa krimeng nangyayari
araw-araw sa bilanggong pulitikal? Sinong testigo ang magpapatunay?—

dahil (bintang nila) ikaw raw ay komunista.

        Umaambong takip-silim
nang tayo'y maghiwalay, patungo ka na sa asilo ng Utrecht, Holland….

Samantala sa Isabela at Davao, timog at hilaga ng kapuluan, patuloy
ang paghihimagsik ng masa, ang “"di-kagila-gilalas na pakikipagsapalaran”"
ng karaniwang mamamayan, katuwang ang mga kapatid sa Bagong Hukbong Bayan….

Ilang taon na ang nakapamagitan sa atin….

Makulit ka pa rin, sinusurot ang lahat ng kasuklam-suklam na kamyerdahan
Ngunit kaagapay ng iyong paglipat, napansin ko sa mga sulat mo
may bahid ng pagkainis, pagkasuya, pagtatampo, hinakdal--totoo ba ito?
sapagkat (wika mo) nakalimutan na ang sakripisyong naihandog mo sa bayan….

Yumao ka na, Ka Felix, naglagalag sa gubat ng mga lungsod, kaulayaw ang
mga ulilang lansangan at malungkot na katedral at palasyo sa Europa, habang
sa Nepal, Venezuela, Bolivia, Palestina at iba pang bansa unti-unting sinasakop
ng mga komunista


--mabalasik at matalisik—
    ang mga kuta ng imperyalismo
kaya kahit na walang makaalala sa iyong paglilingkod sa kilusan, di kailangan,
ipagbubunyi ang iyong katapangan at katapatan, kahit bawal ito at mapanganib….

Ka Felix Razon, saan ka man naroroon, dinggin mo ang pahimakas kong ito:

Alimuom at trapik ng nagsalikop na kalsada sa Blumentritt at Dimasalang
ang sumaksi sa ating huling pagniniig, at itong katagang hinugot sa alabok
ang magsisilbing memoryal sa iyong puntod o saan mang larangan ng pakikibaka,
nawa'y nawa’y maging mabalasik at matalisik

ang talinghagang naikintal ko rito—

pintig at pitlag ng panambitan,

        nagpupuyos sa angil ng tagulaylay.

PROBLEMA NG MAKATA SA PANAHON NG TERORISMO




Nangungulila              Tila luho’t karangyaan

Habang patuloy ang kabuktutan  kasamaan
Terorismo ng Estadong neokolonyal     Dahas ng militar at pulis

Patuloy ang pandurukot   pagpaslang
Ilan libong biktima ng Oplan Bantay Laya—di na mabilang

Kamakailan, 57 na ang (?) biktima ng masaker sa Maguindanao

Pinagbabaril ang mga mukha’t katawan
Nilapastangan pa ang maselang bahagi ng mga babaeng pinatay

Wala na bang hiya    Wala na bang dignidad ang Pilipino?

Karumal-dumal     Kahindik-hindik

Pagkatapos ng Auschwitz   Buchenwald   Intramuros
Barbaridad ng mga pasistang Aleman at Hapones
Sampu ng mga namatay sa Hiroshima at Nagasaki

Payo ni Theodore Adorno, pantas sa sining at pilosopiya,
Wala na’ng kabuluhan ang sining at tula—
Ang tutula pa, talagang tulala!

Ngunit lahat ba’y sakop na ng politika ng oportunismo’t dahas ng Estado?
Ng gahasa’t pangungulimbat?

Kasama,  pwede ba’ng lumihis sa linyadong programa?

Pwede ba’ng ipakawalan ang isang buntong-hiningabuntonghininga
Pagtutol sa kabuktutang umiiral?

__________

Habang pinakikiramdaman ang ngiti sa matang pumilantik
Hinagka’t sumimsim
Saglit lamang

Luwalhating kay tamis  sumisirit  namumuro
Saglit lang

Nanuot sa bawat himaymay  lubos   labis
Saglit lang

Nangalisag  sa bangis ng kalmot at kagat
Saglit lamang

Sagad-sagad   sumisidhing  labis  lubos  namumuro
Saglit lang

Umabot sa kasukdulang putok ng nasa sa laman
Lumbay ng paalam sa pagkaalam

Minsan lamang ang salagimsim

Kaluluwa’y nagkabuhol-buhol sa braso’t binti
Sa lalamunan anong hapdi’t pait

Kusang-loob na pagtatalik    mula sa paraisong
Bagamat walang kamataya’y   tinalikdan

Saglit lamang

Ay naku, muling hagkan

Apoy ng halik   walang taros  walang awa   kung saan-saan

Walang katapusan

SIMULAKRANG   ABOT-TANAW


Kawiiliwili ang silid na ito, hantungan ng iyong paglalakbay.

Halina’t maupo dito rito sa harap ng punong pino sa may durungawan.


Di nasaling ng nagmamadaling takbo ng daigdig ang pusong namamahinga.

Halika’t magnilay tayo sa panahong dumadaloy, magmuni-muni sa karanasan     at pangyayaring
         umaatikabong humahabol sa daluyong ng trapik sa labas.


Sa silangan, may umuusad at lumalagitik na aninong di ko mahulo….

Sa kanluran, may anasan ng umiihip na hanging di ko alam kung saan galing….


Walang daan sa harap…
     Iyon ay mga bakas lamang ng aking paa.


Nakahuhumaling humimpil sa silid na ito, di ba?
Ngunit

Kung nais mong magpatuloy, sige, huwag magpaabot ng dilim-- hayo na!

Ang hakbang mo ang lilikha ng landas—

       landas na hinihiwa ng tutubi

         at sinusukat ng pakpak ng paruparo.

SA HARDIN NG VILLA SERBELLONI, BELLAGIO, ITALYA

Sandaling matining ang kristal na tubig sa lawa, kapagkuwa’y
nagsising-sing at umaalimbukay
Di mo pansin ang lagaslas ng hanging pumupukaw
sa mga bulaklak ng tinataluntong landas   pababa
sa gumuhong kutang nakaumang sa ating pakikibaka

Curva pericolosa   Rimanere sul sentiero

Sa gitna ng luho’t yamang naipon sa mga mariwasang palasyo nina Duke Serbelloni
     at iba pang mga “ibong mandaragit”
Huwag ka raw lumihis    lumiko    lumukso-lukso,
banyagang lumuluha kahit walang mata

Sandaling matining, kapagkuwa’y umaalong maharot—nagbabago sa kisap-mata!

Huwag lumipat o magbago, dayuhang lumalakad kahit walang paa—mapanganib daw

Lawang tahimik, mahinahon, salaming matining
ngunit sa muling paglingon umaalimbukay--
ngunit di mo alintana habang umaakyat ka
         upang maabot ang yelo’t ulap sa bagwis ng himpapawid

Sa hardin ng rosas sa grotto nakaluklok ang ispiritu espiritu ng mga Romanong sundalo’t
 alipin ni Pliny, historyador—
Abo ni Pliny ang naging pataba sa lupa
kasiping ng mga buto ng mga piratang anino’y gumagala tuwing dapit-hapongdapithapong
     maalinsangan
                  Curva pericolosa  Rimanere sul sentiero

Biglang sumulpot sa gunam-gunam si Victor Olayvar, aktibistang pinaslang ng
     militar sa Bohol ilang libong milya ang layo sa Bellagio, Italya….

Manlalakbay mula sa islang dinilig ng dugo ng mga bayani, mag-ingat ka raw
    at huwag lumihis sa nakagawiang daan ng talisuyong inaruga’t kinupkop ng
     mabiyayang
kalikasang malamyos ang yapos ngayon, kapagkuwa’y maharot
Nag-uulik-ulik
Tatawid sa pagitan ng mga daang nagkrus at nagsalit-salit
Nagdidili-dili
Lumipat sa kabilang daang nagkawing-kawing, nagsing-singnagsingsing
Nagmumuni-muni
Nakatutok sa diyalektika ng pagtakwil o pagtalima

Talipandas na kinalinga’t inandukha ng mga taga-gubat, tiwalag sa dahas ng
     rehimeng komprador sa Pilipinas  kakutsaba ng imperyalistang Yangki

Sa baluktot na panahong puspos ng krimen at kabuktutan ng mga naghaharing-uri
Kailangang lumihis sa baluktot na daan
Kailangang humawan, gumawa,     lumikha ng bagong landas doon sa sukal at yagit
     ng gubat
Harapin ang nakaumang na panganib
Umiwas   sa nakaugaliang pagpapabaya, pagpapaubaya
                                    Curva pericolos
Iwan, talikdan, itakwil ang bulag na pagsunod sa tradisyon ng mga nang-aalipin at     nagpapaalipin
Lundag           Lukso          Lipat                   Baguhin               Ibahin

Mangahas itayo ang bagong hagdan sa pagitan ng langit at lupa
Mangahas ilatag ang tulay mula sa duguang lupa ng mga Villa
tungo sa pinakamimithing dulo’t hangganan
       ng ating pinagbuklod-buklod
na pagkikipagsapalaran laban sa nagmana sa kapangyarihan ng
 mga Pliny at Serbelloni—
Sandaling matining ang kristal na tubig sa lawa, ngunit maya-maya’y
    sumusulpot, bumubulwak,
 umaalimbukay—iuumang  ang ‘yong buhay?

Curva pericolosa

Sa bawat sandali, nagbababala, sa ‘sang kisap-matakisapmata—
Saan mo itututok  saang daan at direksiyon mo
 iuumang ang ‘yong buhay?

[Bellagio, Italya, Setyembre 2006]

IPAUBAYA  SA  ULIKBA

Nag-uulik-ulik pa sa larong paghuli sa Adarna
Habang dinuro ng udyok ng balahibong gayuma
Hibong pumukaw sa ubod-usbong ng kaluluwa

Tumakas ang sutlang bagwis, umaalimbukay

Ulilang lumipad sa kasukdulang aliw ng ulirat
Tumakas at nagkubli sa ulbong hinabi’t
Hinubog sa pugad ng duguang matris ng guniguni—

Sa ugnayang magdamag, umaalingawngaw ang pakpak

Kung saan umuukilkil ang uha ng sanggol
Tuksong umugit sa panimdim at umulos sa budhi
Ulinigin ang pagaspas ng sutlang bagwis, umaarangkada--

Habang nagtatalik ang buwan at araw sa nagluksang balat-kayobalatkayo—

Nabulabog sa hibong ugong ng uyaying tukso
Ungol ungal ng inang nabuntis sa pag-uulik-ulik
Karamay magdamag, naghunos sa ulbong kinamulatan—

Sino’ng huhuli sa libog ng diwang pumaimbulog?

Usigin ang hiwagang lulan ng gumiring takipsilim--
Urong-uod sa dahas ng utak ang makatang ulol
Nasilo ng gayumang umigkas sa duguang taring

Hulog ang kaliskis ng hayop panaginip ang umaga.

HINTAY,  SANDALI LAMANG,  BIRHENG WALANG AWA


Nakabibighaning dilag, pwede ba?

Habang nakasalampak sa bakod ng sangandaang di malusutan
Naritong hampas-lupanghampaslupang nabalaho’t
sinibasib ng matinding pagnanais
Anong sungit ng langit, napakamaramot….

Nakatutuksong dilag, talang unti-unting naglalaho:
Sabik na sabik na akong mapakiramdaman ang bugso ng dugong mailap--
Bakit nagmamadali?
   Unawain sana, pwede ba, walang awang dilag
Itong sugalerong napasabak sa laro
       ng diyablong pitang gumigiyagis sa ulirat.

Saan mahahagilap ang matimtimang dilag?
     Hintay, kahit isang sulyap lamang---

Sa pilantik ng iyong mata nagsalubong, sa aking panimdim,
Ang katawang naluray at guniguning alumpihit,
       di maramot sa awa…
Sinusubukang makilatis ang kariktan
    ng nimpang nalusaw sa panaginip--
Hintay sandali!
        Anong kakintalang dagling naglaho’t tumimo sa diwa?

Mataimtim ang pagnanasa, O birheng kay bangis--
isusuka ko ang asim at pait
Ng ilanlibong pagsisisi at panibugho

          upang sa muling balasa, kahit malas,
Makapiling ka, lumilikas
     sa nakabibighaning pilantik at halik

         ng mga ahas sa iyong buhok...

HARANA SA ISANG KASAMA, HINAHAMON ANG TADHANA

Pambihira ka

Matatag matingkad mabagsik ang luntiang apoy sa iyong mga mata
Habang dumarampi ang hamog ng umaga
Sa iyong pisnging hinog sa pangarap ng dinukot at ibinilanggong kinabukasan—

Nagliliyab ang iyong tapang, nakapapaso ang dingas ng iyong determinasyon—

Nabighani sa alindog ng iyong dangal habang lugmok sa panaginip
Nangahas ang kaluluwang lumantad madarang, nahimok ng kung anong bagwis
Ng tukso sa bulong ng iyong labi’t galaw, tuloy naligaw sa paglalakbay—

Walang sindak mong binalangkas ang ordeng mapanganib at binungkal ang landas
Namumukod sa madla, buntalang motor/dynamo ng bukang-liwayway….

Kahit sumabog ang pulbura sa mundong binagtas ng iyong budhi, wala kang takot
Hawak ang sulo ng katarungan, sumusugod ka--
Siklab ng huling paghuhukom, O armadong anghel—

Bumabangon sa iyong bisig at kamao ang mga biktima ng imperyalismo
Upang bawat nilalang ay magkaroon ng pambihirang katangian tulad mo—
Upang maging pangkaraniwan ang iyong pambihirang giting at kariktan—

O Paraluman ng pag-asa’t pagnanais, sisikapin kong ipagbunyi ang dahas ng iyong
kabayanihan
Ang binhing inihasik ng talim ng iyong pagpapasiya

Bagama’t baliw akong nakasubsob sa hiwaga ng guniguning masalimuot,
       pinagtatalik ang nitroglycerine ng pagnanasa  at titis ng tadhana--

Walang makapipigil sa iyo, matatag at mabagsik, luntiang apoy ng himagsik
     kayumanggi
humahagibis ang katawan mong lumalagablab
yakap ang bulalakaw ng pagkakapantay-pantay
    at yapos ng sanghaya
     ng pambansang kasarinlan.

BIYAYA  NG  TAGAPAGLIGTAS


1.

Unti-unti   umaambon  dumagit ang naglambiting
ulap sa panimdim
Patak-patak  napigtal ang pangakong nahulog sa matris ng lupa
Naligaw ang umaasong tala sa takip-silim ng pangarap
Dahan-dahan  ang pakpak ng guni-guni’yguniguni’y lumilim
humimlay sa iyong bisig


Bumalisbis  dumaluyong  ang babaeng kagila-gilalas—
Sumasaiyo  sumasaatin ang kanyang pusong umiigkas—
Umaapaw ang ligayang biyaya ng tagapagligtas—

2.

Umuulan  nang ikaw’y ika’y (?) umalis,  nakisilong sa mutyang  humarap sa panganib
Umaapaw ang batis,  lumalagos sa pader ng tadhanang walang mukha
Nagpasiya ka,  bulong mo’y dasal na tumalab sa kilabot at hilahil
Unti-unti   humupa ang antak ng pagsusumamo,  kamao’y bumuka’t bumigay


Bumalisbis  dumaluyong  ang babaeng kagila-gilalas—
Sumasaiyo  sumasaatin ang kanyang pusong umiigkas—
Umaapaw ang ligayang biyaya ng tagapagligtas—


3.

Dahan-dahang  tumikom ang labing bumigkas ng pagbati sa nagtanang
     panaginip
Tigil na ang pangungulila--  Sa wakas ng sigwa, gumigising ang bangkay sa
     ating  pagdamay
Tigil na ang pagtitiis--


Dumulog sa lambing at bagsik hugot sa katawang inialay
Kumanlong sa gunita ang kaluluwang bumabangon, nakaumang ang dibdib sa
     pagsubok ng umaga.


Bumalisbis  dumaluyong  ang babaeng kagila-gilalas—
Sumasaiyo  sumasaatin ang kanyang pusong umiigkas—
Umaapaw ang ligayang biyaya ng tagapagligtas—

SANDALING PAHINGA’T PAGNINILAY PAGKATAPOS NG PAKIKIPAGTALIK

Gayunpaman.
Batid nating may nangyaring di maiwas-iwasan.
Sumisikip   sinisikil.
Dahas ng teroristang Estado’t imperyalistang mandarambong.
Di sukat    walang kailangan.
Walang awa   nawawala.
Bakit?
Galing sa magkabilang dulo: engkuwentro ng lakbay-bayan.
Gabriela.
Kontradiksiyong walang kalutasan.
Isang butas.
Pag-aatubili’y nabunyag.
Sinusukat ng ilang nangungurakot ang panahon ng mga anak-dalitang binusabos.
Panahong dinanas  labis sa kasaysayan.
Sapagkat.
Lumulutang sa tubig ng matris ng ina.
Pwedeng mangyari ang di inaasahan.
Flor Contemplacion.
Subalit.
Umapaw kahit di pa takda.
Sa hilagang Afghanistan ilandaang bangkay ang natagpuan sa Dasht-I-Leili.
Datapwat.
Upang matuklasan ang katotohanan.
Tumatagos sa komoditi-petisismo / commodity-fetishism.
Di kailangan.
Huwag makisangkot  o makiramay  baka daw raw mapahamak.
Bibinyagan pa rin ba.
Ngunit kung walang panganib.
Salud Algabre.
Dinukot ng  militar sina----.
Muntik nang.
Naligaw sa gubat ng Albanya  sa pagitan ng AFP/PNP  at Abu Sayaff Sayyaf sa
Basilan.
Walang saklolo.
Bakit.
Nanggigipuspos  pumipiglas.
Samantalang lumulutang sa mala-hiningang lawa    mangangailangan.
Kung di ngayon  kailan pa.
Iniluluwal   naiilang.
Maria Lorena.
Sukat nang pagliripin.
Upang makahulagpos.
Nakadilat.

PAHIWATIG   NG  ARMADONG  PARALUMAN



Mahal,
Nagliliyab ang lansangan ng Islang Puting Bato nang ikaw’y  ika’y (?)  lumisan
Sa iyong balintataw  nagtalik ang liwanag at dilim
Nagtipan ang luha’t ngiti sa hanggahan ng pangako’t alaala
Saang likong landas tayo naghiwalay, nakipagsapalaran?

Pumalaot ka sa lagim ng lungsod, napigtal sa diwa’t nakintal sa dibdib
Patnubay ang masang kumalinga, sabik sa paglaya’y naglakbay

Bagwis sa budhi’y pumailanlang  sa madugong larangan
Sa gilid ng bangin  naglamay, sa gubat ng gunita naghintay
sa tukso ng  mapagkandiling bituin….


Sa bawat pintig ng iyong kaluluwa, sa bawat himaymay
Nagpupumiglas ang sinag ng kinabukasan—
Luningning ng pag-asa, halimuyak at alindog ng panaginip
ng armadong diwatang  kusang   naghandog, kumalas, nagligtas—


Mahal,
Nilambungan ng usok at apoy ang gayuma ng iyong pilik-matapilikmata
Humagip ang bagwis ng guniguning lumipad   lumapag
Lumusong ka’t tinahak ang tulay sa nilunggating ligaya
Sa dusa’t aliw ng busabos, binalangkas mo ang hiwaga ng darating.

Saang dulo ng landas kaya tayo magtatagpo, abot-tanaw?
Binaybay mo ang ilog, dumaramay sa udyok ng mapagpaubayang
batis  sa lambak

Sa takipsilim gumapang ang sugatang katawan sa dalampasigan
Sinasalubong ang luwalhating biyaya, agos ng bukang-liwayway.


Sa bawat pintig ng iyong kaluluwa, sa bawat himaymay
Nagpupumiglas ang sinag ng kinabukasan—
Luningning ng pag-asa, halimuyak at alindog ng panaginip ng armadong
diwatang kusang naghandog, kumalas, nagligtas—

MITSA NG PARIKALANG UMUKLOS  SA BITUKA



Nakaupo ka sa silong  ng kawayan, kumakalabit sa gitara,
awit mo’y nanaginip kang ikaw ay isang paruparo

sumasalimbay sa hangin hanggang—saglit lang—namangha
di mawari kung ikaw ay paruparong nanaginip ng dalagang umaawit….

Walang galaw, ang puso ko’y nakadapo sa buhok mo’t di mapigtal….

Bakit kailangan ko pang managinip na ako’y paruparo o paraluman?
Bakit maghahangad pa ng ibang kapalit sa katiwasayang dinaranas?

Palagay ko’y walang nakamasid sa iyong anyong hinagkan ng karimlan
maliban sa buwang tumatanglaw mula sa sanga ng kawayan….

Sa gabing tag-lagastaglagas, ako’y naglamay upang masulyapan ka muli….
Nanunubok sa ilalim ng bituing nakasalabid sa dahon ng kawayan.

Sa hungkag na burol, lumagpak ang kung anong bungang sukdulang hinog--

Gising ba o nagtutulog-tulugan? Hiblang lumipad? o lagas na talulot?

Nakakubli, sandaling tumigil, nakatitig sa anino ng mundong naglalaho….

Paruparo ka ba o guni-guniguniguni? Pumupungas-pungas, nangangalumata—

Inaku!  mistulang bingi, pipi, bulag itong kaluluwang namalikmata

Nakaupo sa lilim ng balag,
      kinakapa ang gitarang nalikha sa kawalan.

PAGBAYBAY SA TRANSISYONAL NA LANDAS NG PAGBABAGO

“Walang rebelyong nasayang, bawat isa’y hakbang tungo sa kalayaan….”
--Salud Algabre, lider ng mga Sakdalista



Napakapanganib ng tulay na ito, delikadong nakabitin sa hangin, nakakatakot--
Sana’y may iba pang daan sa kaliwang matatawid palayo sa kilabot ng gubat at    
disyerto …
Kung bumigay ito, tiyak na malulunod ako, ikaw rin; ngunit kung wala ito
Walang dudang nabaon na tayo’t natodas sa dahas ng rumaragasang ilog.

Nakaraos din, sa malao’t madali, ngunit kung makuhang magbalik-tanaw
Napagnilay ko kung gaano kalalim ng tubig at anong hirap ang napakatarik na    
hagdan paakyat;
Pagal, nais ko sanang mayroon tayong matibay na tulay, sariling atin, upang
Sinumang manlalakbay ay makatawid nang matiwasay, walang kutob ng pangamba.

Sa palagay ko, kung nais natin ng isang maaasaha’t matipunong tulay
Dapat tayo na mismo ang magpasiyang kumuha ng karapat-dapat na materyales at     tuluyang  baguhin ang luma’t minanang tulay--
Mangahas maglambitin tayo sa banging mapanganib tulad ng mga manggagawang     yumayari ng matatayog at kapakipakinabang na gusali--

Mga bayaning makalupa, pulang mandirigma, pinilit ng pangangailangan,
Tayo’y natirang buhay, taglay ang karanasan, kalooba’t determinasyong ingatan
At pangalagaan ang trapik sa bisa ng katwirang malikhain, ng rebolusyonaryong    
pagtitiwala sa  isa’t isa, sampu ng pakikipagtulungan sa Nagkakaisang Hanay--
Siyang tanging paraang nalalabi upang lahat tayo’y makatawid sa kaliwa at lubos na
makalaya!

NALIGAW NA DAHONG LAGAS


Wangis babala mula sa langit ang naibulalas—
“suwail dahil kami’y nagkaroon ng pagmamahal sa            
puri”

Umaarangkadang alipato ng utak ang dumampi
sa pisnging napukaw sa pagkaluhod….

  Bulong ba ito ng guniguning nagayuma sa pagbunyag ng                     katotohanan?

  Gumising sa pagkagupiling ang mga pinasuso ni Sisa o            
        Salome
sa gubat—“paraparang inianak na walang tanikala….”

   Inandukha’t inaruga sa hiwaga ng panaginip
        ng suwail na hayop—

   Nagpupumiglas sa hawla ng kasaysayan ang budhing    
  inatasang
    huwag “ipaalipin sa iba ang marangal at malayang pag-   
iisip”—

  Wangis pagaspas ng bagwis ang salitang hinugot sa bituka    
ng kaluluwang naglakbay sa London mula Kalamba—

Ngayo’y alipatong pumaimbulog mula sa Bagumbayang
kinabuwalan, babala’y alingawngaw ng putok….

        Tumahimik ang namagitang utak habang nabulabog na             
        titik
ang humirit sa santuwaryong nahubaran ng saplot,

    humihirit pa rin….

  Umaatikabong tinig ng armadong anghel sa Silangan        
ang nagbubunyag sa mga bagong binyag ng Malolos
ng kaligtasang kanilang inangkin at inaruga sa bisa
ng natuklasang katutubong tapang,
  alindog,
       dunong

-

UMBAY    PATUNGONG    TAGUMPAY


            1.
Unti-unti  lumilim  ang naglambiting  araw sa panimdim
Umaasong  pangako’y nahulog sa matris ng lupa
Naligaw ang tala sa takip-silimsilim ng pangarap
Apoy ng guni-guni’y humimlay sa iyong bisig

Dumaluyong  ang mutyang  kagila-gilalas—
Sumasaiyo ang pusong umiigkas—
Umaapaw ang  kapalarang tagapagligtas—

            2.
Nangahas kang humarap sa panganib,
Sumabog ang pag-asang  lumagos sa pader
Utak mo’y tumalab sa hapdi ng pangungulila
Humupa ang kirot,  kamao’y bumuka’t bumigay

Dumagsa  ang sintang kagila-gilalas—
Sumasaatin ang pusong umiigkas—
Umaapaw ang tadhanang tagapagligtas—

           
            3.
Tumikom ang labing bumati  sa nagtanang panaginip
Tigil na ang luha--  Gumising ang bangkay sa ating pagdamay
Tigil na ang lumbay--  Dumulog sa kaluluwang bumabangon
Nakaumang ang dibdib sa pagsubok ng umaga

Dumagit  ang diwatang kagila-gilalas—
Sumasalahat ang pusong umiigkas—
Umaapaw ang masang tagapagligtas—

DALIT  SA  PAGDIRIWANG BAGO SUMAPIT ANG HULING PAGTUTUOS

“Ito’y umiiral sapagkat, kasanib ng pagsalungat sa sarili, taglay nito ang kanyang pagkasugpo.”
-            ---F. Hegel


Sabi mo’y nabuhay ka sa panahong limot na sina Dorong Asedillo at Kulas    
Encalledo.
            Di na bale….

Kahit turing sa iyo’y lawit-dilang patay-gutom, sampay-bakod, sinikap mong
    pagbutihin ang gawaing iniatas at itinagubilin.
Paano nga maiaayos ang buto-buto sa mundong tagilid? 
                             Suliraning masalimuot.

Sa gabi ng ating pagniniig, bakit nakatalukbong sa kulandong ng isip?
Di mo naman ipinagbili ang mga buto ng yumaong magulang….
Di bawal ang mangarap habang sumisingasing sa paligid ang baril at balila.

Kumakatok sa pinto ang kamao ng unos, nagbabanta….

Inihasik ng diktadurya ang sindak—dukot, tortyur, masaker, pati Abu Sayyaf—
Pinag-usig at pinuksa ang mga makabayang mamamayan.

Nilapastagan ng mga patutot ng oligarko ang sinumang tumutol—
Putris.
     pati Birhen siguro’y gagahasahin kung kailangan, kahit hindi….

Sangkatutak na litanya ng bantay-salakay, mga kriminal na nakabalatkayong
    mga pulitiko, mayor, gobernador, heneral, pulis….

Batid kong nagsikap, naghirap, natuto’t nagturo ka, sa panahong itinakda para sa
     iyo.
Alam ko ring nagtikang baguhin ang ordeng bulok—

Nagpuputok ang budhi kung makikitang tiklop-tuhod ang madla sa imbing
    kapangyarihan ng burokrata’t maylupa.

Hayan, umuungol ang bagyo sa bubungan at kumakalampag sa rehas ng
     bintana.


Oras na. 

Namuo sa kilay ng katipang nilisan ang alimuom ng pagkabalisa’t alaala.

Nalulusaw na ang duguang sapot na iniladlad ng kuwago ni Minerba kagabi.

Unti-unting sumusungaw ang liwanag sa tabing ng nakababagot na singaw ng
     pulburang  sumabog sa pilbaks at Molotob molotov kakteylcocktail.

Di iyon kabag o utot ng kaluluwang naglamay sa putahan ng Makati’t
     Malakanyang.

Ayos nang na’ng (?) buto-buto….

Sa malas, ‘padre, bagama’t walang nakakilala sa iyo, suwerte ka’t ligtas ka
    sa kumunoy at kakungan nina Imelda, Gloria, at--bakit sumagi sa isip?—
   
                      ang seksing Gina Lolobrigida!

Samantala, ipagdiwang natin ang dakilang halimbawa nina Macario Sakay,    

        Salud Algabre, Cherith Dayrit, at Kemberley Jul Luna.

Darating din,  Oo, tiyak ko—

Darating din ang hamog ng tag-araw bagama’t tila walang patid

                            ang paghahari ng dahas….

TAG-SSIBOL SA NEDERLAND
 

Mula sa bubong ng simbahang Christus Triumfator   sumungaw ang araw at sa Pax    
    Christi  sumikat  ang balintataw ng hatol:
“"Guilty ang rehimeng U.S.-Arroyo”--deklara ng Permanent People's People’s Tribunal—
Mainit na ang hipo ng amihan sa iyong pisngi, Karolina....
Nagtatangka nang bumuka ang buko ng mga bulaklak  sa pintuan ng Hotel Van Der
Valk de Bijhorst
Subalit sina Ka Beltran at ilandaang kasama sa buong kapuluan ay  nakabilanggo pa         rin
Patuloy pa rin ang pamamaslang at pambubusabos

Patuloy pa rin, sa kabila ng pagtutol, ang paglaganap ng dilim
Dito sa maaliwalas na lansangan ng Den Haag, walang dagundong ng motorsiklo,   
walang mga taong naka-bonet
Walang baril na nakaumang sa pagitan ng mga hita ng daffodil
     Ngunit bakit hindi panatag ang loob mo, Karolina?
Tumatagos sa buhok mo ang silahis, tumatalab sa pilat ng sugat sa ulo mong    
    inupakan  at  binasbasan ng teroristang Estado
Habang pinapakiramdaman ang gumigising at gumagapang na risoma ng tulip
sa matris ng lupa
Unti-unting bumabangon mula sa panaginip       unti-unting bumubuka
At sa banaag ng pagdamay    masilayan ang iyong ngiti—
Binabaklas ang tanikala ng bukang-liwayway ng iyong mga labi--
                                    Panahon na ng Christus Triumfator: bayang lumalaban!      

    [Amsterdam-Den Haag, Nederland, 3/26/2007]

PUMAPAGASPAS ANG PATALASTAS

Binatuta’t binugbog  tumili’t humiyaw
Nahihimbing lahat sa nayon bagama’t didib mo’y inaalat
Ngunit hinala’y ilusyon lamang ang hibik, ingay ng kung anong hayuphayop—

Sa gitna ng ilog, patuloy na (?) sumasagwan ang mangingisda, umaawit

Kinutya  tinuligsa  hinubaran  inaglahi
Sa talahib sumikwat ang metalikong sandata’t aparato
Ngunit sa butas ng selda anong bulong at anas ang lumulusot

Sa gilid ng lambak, walang tigil ang hampas ng mga sulong tumatawid

Pinupukaw ng daing at taghoy ang budhing taksil sa gunita—
Habang sa kamalig sumilip ang ugit ng duguang araro
Ngunit nasaan ang nangunyapit na kaluluwang isinumpang baog?

Sa dalampasigan lumutang ang tamod,  iniluwang alak at alabok

Pagkatapos ng putukan, dumukwang at tumanaw ang nagising—
Sinong nakarinig ng sigaw ng “saklolo!”?  Sino?
Ngunit patianod sa trapik ang uod ng poot, ngitngit ng bulating umuusod….

Sa liwasan, iniligpit na ang lantang bulaklak at tulyapis

Natagpuan ang bangkay sa gilid ng pampang, walang ibang tanda
Nakapagitan sa mga saksing umahon sa pusod ng gubat
Ngunit di mapaghulo ang gilas ng angil ng alamid

Sa bulaos  tumalimuwang ang mga uwak sa alimbukay ng alipato

Bumalatay ang kilabot at nagbudbod ng apog sa pisngi’t labi
Walang kibo ang nagmalasakit, walang imik ang nagdalamhati
Habang masinop ang sinag ng buwang gumuguhit sa mukha ng nasawi

Sa gulod, nakintal ang samyo ng pulbura,
                          alingasaw ng pagngingitngit.

BAGO TUMIRIK, UMIRAP MUNA AT BIRUIN ANG TADHANA



Putris!  Tila kurot sa singit ang babala ng kamatayan
Mula sa lingid na libis gumapang ang ulupong
Labas tumbong, mangkukulam na sabik makipag-ugnayan

Naaninaw ang kalapating humapon sa kaliwang balikat
Umikot ka’t umakit na maglamay sa burol ng bangungot

Bagama’t namimitak na sa silangan at nalusaw na ang ligamgam
Nakubabaw ng walang puksang pagtutol
Walang suob sa lilim ng kilay, umuugod-ugod sa pagnanais

Mailap ang diwang suwail at walang hinayang--
Kinakalampag pa rin ang bolang kristal sa harap ng militar

Siniil at nasukol sa sabik na pagliko, sumalungat
Sinikap lumihis sa nakagawiang landas, tumakas
Sumayod sa pusod ng kukong binunot sa leeg

Walang bantas  badya  badhang naaninag
Kinakalampag pa rin ng naghihingalong kasapakat ng tadhana

Kinuyom hanggang naibulalas ang pinakasasabikan
Sinagilahan ng libog sa lumagaslas na yapak ng diwatang lumipol
Sumagsag, bumaluktot  upang buklatin

Nakubabaw, namiyapis, walang tugot bagama’t nakalupasay--
Walang sayang, walang kailangan, kinakailangan

Harang!  laway at surot sa bulbol ang gantimpala ng birhen ng tadhana.

SUTRANG   KAYUMANGGI



Akala mo’y nasa tabi mo pa ako, namalaging lumpo  walang imik o kibo
Bagama‘t alam mo’ng lahat ay nagbabago, nag-iiba, sa daloy ng pangyayari—
walang tigil, kinakabahan--kung di pa nayari, Mahal, yariin mo na!

Laging nagnanais, nagnanasa, akala mo’y udyok ng katawan, ngunit pag-aari mo    
ba
ang mga bisig na iyan, mukha, suso, vulva, pigi—kanino ba  iyan?

Halika sa loob ng kulambo, ibulong mo, kumukutob ang     tiwalang nawawala.

Sa likod nati’y hindi makulay na salamin sa bintana kundi bukas     na dungawan—
Sapat ba ang isip sa diwa upang malagom ang karanasang     walang hanggan?

Saang pitak ng laman ilalagak ang sandaling ito na unti-unting lumilipas?

Iniakma mong tanggihan (ngunit tanggap sa loob), di mahulo ang tiyak na    
hugis,
anyo, hubog—hungkag lahat, walang laman—paano     maihahayag o makikilala

ang damdamin mo kahit di mo man ipagkaila? kung di pa  nayari, mangyayari    
iyan.

Mahirap bigyan ng salita o larawan, ituro mo na lamang  at sa bigkas ng labi mo
nabibigyan-kahulugan ang pumamapanaw  di mo man mahipo o masalat--

dagling naglalaho—kay bilis, lumilihis—sumpang bunga ng   pagluwal at pag-iral.

Lumabas ka sa kulambong masukal, Mahal, di maatim na   walang kagampan
at, di biro, walang kaganapan sa buhay ng bawat nilikha, ng bawat nilalang

kaya sikaping lasapin ang aliw ng sandali, salubungin habang naglalaho,    
pumaparam….


Ngunit, sawimpalad, ito’y ilusyon lamang, malikmatang nakasusulukasok,
sapot sa matang dilat sa panganoring nakapaligid, nalilibiran ng   samyo’t ganda

ng kalikasan--  Halina doon sa lilim ng balete kung saan sumumpa,

talastas mong walang hiwaga, walang wika ang may bisang   magbunyag o
     magpakita,
sa gayo’y ituro mo na lang ang landas—teka, hintay, sinong    
pumapalakpak?

Ipahalata mo lamang kung saan ang lusot, ipahiwatig kung saang lagusan

masusumpungan ang pagkatao mong hubad—doon kusang magaganap ang tipan
kahit walang kagampan, may ngiti ka namang iniingatan sa likod ng tuwa’t    
lumbay--

Sayang ba, Mahal? kinukutuban—kahit di pa hinog, sunggaban mo na!

Magkasaliwang kilos paikot ang umuugnay sa awit ng gabi at ngiti
ng madaling-araw, kasaliw ang tunog ng ulilang palad na pumapalakpak sa
     dilim:

Tahimik. Walang imik. Mayuming lumalapag ang mga talulot. 

                         Liwanag humahalik.

LUNGGATI: PALAISIPAN SA ILALIM NG LAYAG


Nagulumihanan sa ilang ang dayuhan
Sa gilid ng balintataw   pumalaot ang umugit
Kahit ginigipit ng kilabot  tumitingala

Humugos sa dibdib ang tagulaylay ng lunggati

Nangulimlim sa anino ng manlalakbay
Sa bingit ng pilik-mata gumapang ang kutob
Lumutang ang bula ng pagmimithi

Naghihingalong bulalakaw sa gilid ng balintataw

Nagulantang sa ilang  sumungaw   sumisid
Ang dumayong lunggati  tumindi’t pumanaw
Nagipit sa dulo ng angklang natimbuwang

Tumirik ang tala sa lungga ng dalampasigan

Pumailanlang mula sa banging humati sa laman
Humupa’t namilaylay sa bingit ng pananabik
Gumapang ang kilabot sa kariktang di matarok

Humugos ang taghoy ng guniguning pumalaot

KUNG SAKALING HINDI NA TAYO MAGKITA MULI

                     

Tila matandang tugtugin na ito, Kasama, maski na wala akong lamparang
    pagsisidlan upang makalusot sa guwardiya,
      di bale,  pakibigay sana ito….

Sabi nila’y kung saan marapa, doon bumangon,   sige    pagbigyan--
    ngunit kung ikaw’y ika’y (?) pinatid, dinukot, binugbog,
              pinaluwa ang bituka, ginahasa, tinadtad ang laman?

Walang kailangan—

Kaluluwa ko’y katawang bahagi’t sangkap ng buong kalikasan, lamang
         ito’y may kasaysaysang hinugot
                      mula sa tunggalian ng mga uri at lakas…

Ngunit bukas?         Kasama, walang  maliw ang kalikasan….

Dinggin mo’ng amihang humahaplos sa bawat pisngi ng dahon at bunga
                                             ng mga  halamang alaga ng gerilya  doon sa libis—

Masdan ang agos ng ulan sa bubong at sa daang bumibigay tuwing takip-silimsilim—

Pakiramdaman ang mga ibo’t hayup hayop sa tabi ng ilog
      nakatingala sa buwan at sa bituing kumikislap
    (Oo, di maitatago,
          umaalingasaw ang bangkay na nakabayubay sa gilid ng hukay…)

Gayunpaman, magkita tayo doon roon sa tabi ng talong lumalasgas lumalagaslas (?) sa pusod ng gubat
         at dumadaloy  sa lilim ng  lumulutang na ulap
     sa balikat ng bundok….
Walang maliw ang kalikasan, bumibigay….

Sa bawat paalam, may handog na pagbating hitik ng kontradiksiyong
    kalangkap  ng bawat karanasan sa buhay:
                              iyo’y tadhana, kapalaran—

Sige lang, di ko na uulitin, sa iba’t ibang anyo’t mukha, magkikita muli tayo,
           
              sa bawat pagkakataong may bumabaklas
                                   at bumabalikwas
Naroon din ang humahalik at yumayapos—

Salamat, Kasama, hanggang sa muli, pakisuyo,  ingat—

                       walang maliw ang kalikasan,
                           
                                       bumibigay….

KAHIMANAWARI

                       

Laging tiklop-tuhod noon, hayup hayop na nagdarasal
Sa bawat bigwas at bawat hagupit, bumubulong-bulong

Tigil na, Inday, abutin  mo ang brasong it!

Hanggang kailan balewala—hanggang di pa tumatalab?
Sa palengke lahat ay nabibili’t ipinagbibili—
Di lang talampakan ng katawan kundi pati singit ng kaluluwa….

Dura ng galit ang sukli, ngipin sa ngipin
Habang nakaduro ang alambreng dekoryente sa suso mo—
Tumalab na ba ang talim ng poot at pagkamuhi?

Abutin mo, Inday, ang armas na ito!

Nakalatay sa laman ang basbas ng pulbura’t tingga…
Bakit pa luluhod at gagapang sa nagpawalang-halaga?
Nakasalang sa sumusugbang bunganga ng baril—

Sunggaban mo, Inday, ang sandata ng masang nakaalay!

PASALUBONG SA BABAYLAN,  MULA SA BALANGIGA, SAMAR
               

Sa dako pa roon, lumukso sa dingding ng bakuran
                mula sa pader ng bilibid   tumalon
    upang masilo ang layag at mga bituwing nakasalabit sa kadena
                ng takip-silimsilim---

Tigil muna, militanteng Musa,
sumilong tayo sa lilim ng umiinog na aranya ng gabi….

Pagmasdan ang aninong nagsasayaw sa paligid ng baliti—sinong babaylan
ang nagpugad doon?   Pumipiglas sa nagbiting ugat
        ang kaluluwang tumakas,  binusabos ng banyagang sumakop….

Bodhisattvang umandukha, anong patawad ng kalikasan?

May paniking pumapagpag sa daang masalimuot, pinupukaw ang ulirat
         hanggang  umalpas at humagip ang bagwis ng guniguni--

Sa bintana, mga daliring tumutulay sa bakurang sagwil, sa tinaluntong
     pader….
Sa sulok ng pinto, mga matang nagmamasid sa manlalakbay na walang balat-
    kayo.

Ikaw ba’y isang ulol, aninong alipin, alibughang pumalaot na walang
     destinasyon?

Sa pinagkayariang tipanan may himalang bumukal, pumuslit sa lusak,
    hagkis ang panatang bumalikwas
sa gabing humugos sa dalampasigan at sumagadsad--

Bumabangon sa salimbay ng bagwis ang mangkukulam sa utak
habang tumitingkad ang hugis ng aninong nagsasayaw, tumitiim sa                 dalumat--
         paniking naglagalag sa tanglaw ng mga bituing nagkabuhol-buhol,
                nalagas    bumitiw    nahulog
  dumapo sa leeg ng babaylan….

Bodhisattvang umandukha, walang patawad ang kasaysayan.

At namaybay ikaw sa daang-bakal ng maraming taon habang budhi’y
nagpupuyos
        hanggang mahutok ang katawang pikit-mata sa kandong ng lupa—

Umalapaap ang panginorin….   

Pagkatapos ng engkuwentro,
 nabuksan din ang landas  at sa tagpuang agaw-dilim agaw-liwanag,
 hintay, militanteng Mutya--
               ikintal ang kaluluwang nagumon sa panaginip
sa talampakan ng babaylang armado’t naglalamay.

SINGAW NG MGA NILANGONG HULAGWAY



Alimpuyo ng buntong-hininga sa Oktubre ng iyong kaluluwa

Bulang tila kislap ng diyamante sa gilid ng matang tumitirik
     lumalagos   dumadaloy
              sa pagitan ng hiblang rehas ng iyong buhok

Uhaw ng pagnanais sa labi ng guho sa natagpuang lungsod sa gitna ng disyerto

Hipo ng liwanag

Silahis na biglang bumuhos sa karimlang saplot ng kilabot

Kislap ng bituin’y nalunod sa buhawing nakahulagpos sa hawla ng iyong dibdib

Sa luksang lansangan ng lungsod na ating nilalakbay
   natagpuan natin ang nakalupasay na biktimang kasangkot sa ating pagtitipan
        mga katawang nilublub
                 sa duguang matris na iniluwal sa panaginip.

Sumisid hanggang sumabog ang dibdib
                 sa pagyapos sa iyong kaluluwa
                            sa kaibuturan ng dagat ng iyong panagimpan.

Sa iyong paa idinampi ang sulyap ng araw sa pagbubukang-liwayway
  
             paang binasbasan ng luha    

                               sa himpapawid

PAKIRAMDAMAN


1.  Kaakibat ng ulilang bahaghari sa panimdim
2.  Hayup Hayop na sumisinghal sa tukso ng bikig sa
     lalamunan
3.  Puta-putaking paglilirip ang nakadakip sa                                               nakabalatkayong salarin
4.  Kumikiliti sa bungo ang buhok na
    nakatalukbong sa     budhi
5.  Iginiit hanggang gilagid ang pagkukunwari
6.  Di ka pa tinudla’y umilag na
7.  Gumapang ang butiki sa alulod ng iyong
     kalululuwa
8.  Pinagbuklod ng alambreng matinik, nagisnan sa
     hukay
9.  Di pa nahipo’y tumitili na
10.  Sa bangin walang tulay na pumailanlang
11.  Sundang ba o karayom ang umulos sa
     panaginip?
12.  Sa usok ng talinghaga,  salat sa balangkas ng
     dalumat, naisakatuparan
13.   Samantala’y ipagpaubaya. nagmumuntik
           na sana

KAILANGAN  LAMANG, IDUGTONG AT  PAGKABITIN


….Di na umasa sa pirasong ass ni Britney Spears “sneaking into the Philippines”
tuluyang sumabak ang katawan sa rali ng GABRIELA
mula Rotunda hanggang Plaza Miranda—

Nasulyapan kita         Walang babala’y   sinagi   pinadaplisan mo lamang….
Ay, titi ng Ama, salbakutang kabuktutan ng rehimeng Arroyo!
Paano maibubuo ang body politic mula sa pira-pirasong lamang
       ikinalat sa buong daigdig?

Samantala, sentensiyado  na si William Corpuz, Pinoy sa California, USA--
nilaslas niya ang lalamunan ng asawa, nilaslas ng nang walang premeditasyon,
di nag-ulik-ulik-- 

Nagprotesta ang mga Pinay, walang pag-aatubili, pati si     Eve Ensler ng “Usaping     Puk….”

Salbakutang seksismo ba ang dahilan? O sitwasyon ng OFW sa buong daigdig?
Nangyari ito sa “land of milk and honey”—

Ay,  titi ng American Idols at Lea Salonga!

Saksi tayo sa krimeng extrajudicial killings, salvaging, terorismo
    ng Estadong neokolonyal  habang ilanlibong U.S.US “Special Forces”
        ay lantad na dumarambong,  walang urong-sulong…

Idugtong at pagkabitin lamang ang deliryo ni Corpuz at habeas corpus--

Nilaslas na ang mga lalamunan nina Shirley Cadapan   Karen Empeno 
    Luisa Posa-Dominado   Jonas Burgos   at ilan daan pang dinukot ng                              rehimeng kriminal--

Ay, titi ng Ama,   di mabilang na biktima ng sistemang bulok, ng ordeng
     malupit--

Sa pagitan ng Rotunda at Plaza Miranda, walang premeditasyong hahagkan    
yayapusin kita
        upang tipunin at pagkabitin ang kaluluwa’t katawang
  hiniwa’t naihiwalay….
Magkapiling tayo, Mahal, panganib/gayuma
          
     ng madugong kontradiksiyong

                                            sumasabog---

ENGKUWENTRO SA PINAGTAPUNAN NG BAYANI


Isang hapong umuwi akong mag-isa, Bella—limot mo na ito--
mula sa Andres Bonifacio Elementary School, napadako ako
sa palengke ng Blumentritt  kung saan nasaksihan ang sakunang nangyari;

di sinasadya’y nasilip sa ilalim ng tren ang duguang bitukang
likaw-likaw ng kung sinong nadisgrasya, di alam kung bakit
sumagupa sa trapik na sinikap nating laging sabayan…..

Ilang taon pagkatapos, minsang pagliko sa nagkrus na daan
ng Dimasalang at Dapitan,  nasulyapan kita at nahihiyang binati….
At sa kung anong dahilan, nagitla ako, Bella,

nang biglang pumitas ka ng pulang bulaklak sa gilid ng kanal
at iniabot sa akin bago tayo muling naghiwalay….
Nakamamangha, kasi’y namagitan na sa atin mula noon

ang likaw-likaw na pangyayaring humiwa’t nagbukod sa katawa’t kaluluwa…
At ngayong hapong sumisilong ako sa ilalim ng riles ng modernong LRT
na humati sa Avenida Rizal at sumaplot sa pusod ng aking kamusmusmusan

di mapilas, di mapigtal sa gunita ang talulot na kasing pula
ng iyong labi, Bella--bahid kaya iyon o damay ng aksidenteng nakasisindak?
Walang tangka, balak o bantang sariwain ang kahapong nakapagtataka,

habang tumatawid sa lansangang tigib ng panganib at pangamba,
kasabay ng dagundong ng gulong na bakal ng tren sa bubungan
nakatingala ako, gulilat, naipit sa pagitan ng kalye Tandang Sora’t Laong-Laan,

di kinukusa’y nasambit ko—sa harap ng rumaragasang trapik sa Blumentritt—
ang pangalan ni Josephine Bracken MacBride, dulce extranjera,
at ang pakikipagsapalaran sa mahiwagang kaharian ng Albanya.

LINDOL  SA ILOILO, VISAYAS   (6 Pebrero 2012)


Habang binibigkas ang ilang taludtod ng “Florante at Laura”
Sa isang panayam sa Miagao,  nagkukrus na pala ang nakinig, nanginginig—
Hawak ang mikropono ngunit sumambulat lahat—
Nabingi sa takot kaya’t di matalunton ng niyanig na diwa…..
Dungawin mo, hirang, ang nananambitan

Sindak sa Ginhulgan!  Putol ang kawad, wasak ang mga kalye’t tulay….
Ligalig sa kontragahum ng kalikasan ang naghiwa-hiwalay….
Ahas ng babayla’y sumungaw sa lupang nabiyak, pusod na nawarat--
Sumbat ba ng pasumalang tadhana ang pumagitan?
Dungawin mo, hirang 
Makitid daw ang lunan natin, laging siksikan, agwat ay patlang lamang;
Gitgitan nga sa bulwagan sa Miagao bago yumanig ang lupa
Samantala, sa pintong nakabuka, nakatambad sa siwang at guwang
Ang bukiring walang bakod, gubat na pastulan, biyaya ng kalikasan….
Dungawin mo, hirang

Nadamay din kung gayon ang kuta’t kuwartel ng mga panginoon--
Gumuho ang pader ng bilangguan, napatid ang tanikala—nakalaya sila
Habang tayo’y bingi sa daing, sa humulagpos na taghoy: “Pakawalan
Ang binusalang bibig, sinugpong damdamin, ginapos na isip—”“

Iluwa, isuka ang nahuling tinig, budhing nabilibid, napiit na tagulaylay--
Bigyan ng puwang ang nasawi’t pinaslang ng makapangyarihan
Bagamat bagting ng kudyapi’y napatid ng mga bumalikwas, bumaliktad--
Sumungaw na Aladin sa gubat na maliyab ngayo’y bumibigkas:

“Dungawin mo’t hirangin ang kumakalas sa nabihag na puso’t kamalayan.” 

LIWALIW  SA ILOG NG LOBOC, BOHOL


Ilang araw pagkatapos lumabas sa “”yungib” ng Camp Crame
Sandaling dumalaw sa ilang bilanggong pulitikalpolitikal, narito tayo ngayon
Sakay sa bangkang may pangakong magdudulot ng galak, lugod, saya—

Mahalinang awit ng ibon, kaakit-akit na bulaklak sa pampang ng ilog
Lulan ng modernong paraw—kargado’y turistang dayuhan at balikbayan—
Upang panoorin ang talon sa dulo ng pumupulupot na ilog… umiikot…

Habang sa gitna ng lakbay, hayun ang daungan— Ay, hindi,
Entablado o plataporma pala, tanghalan ng sayaw at katutubong kariktan—
Hanap-buhay iyon ng mga nakatira sa baranggay katabi ng ilog—

Aliw handog sa mga estrangherong naakit sa unggoy Tarsier,
Tsokolateng bundok, indayog ng mga lipi nina Dagohoy at rebelde sa Jagna.
Kawili-wiling tanawin, ilog na humahagos sa mapating na dagat….

Umaapaw ang tubig mula sa mabatong bundok at gubat, sagitsit ng alon—
Rumaragasang buhos--kay pusok, kay rahas ng daluyong!
Sandaling nalimutan sa pagbaling at pagpihit ng walang layag na paraw

Ang malaking bato sa bunganga ng yungib, bago umahon dito
At iangkla ang iginaod na panaginip ng dayang-dayang sa isla ng Tawi-Tawi—
Paano ililiko ang daluyong upang maitulak ang batong takip
At salubungin ang inabatang taga-ugit ng muling pagkabuhay?

PAGNINILAY SA HARDIN NG BAHAY NI ISIS,  QUEZON CITY


Habang nilalasap ang linamnam ng buko sa pananghalian
Malasin ang ganda ng harding ito, mabango, maaliwalas;
Malayo sa Gethsemane ang groto ng Birhen sa sulok
Binabantayan ng mahinhing anghel, isang bulong ng amihan,

Lingid sa ingay at alibadbaran sa City Hall at telebisyon….
Mula sa bintana’y silip ko ang mayuming nimpang nakaluhod
Sumasalok ng tubig sa sapa—para kaninong uhaw?
Magayumang tagpo ito, walang daing, himutok, o hiyawan…..

Walang alitan. Tahimik. Halimuyak ng banal na kalikasan
Ang malalanghap, walang tayo o kami—atin lahat, walang nagmamay-ari….
Walang etsapuwera, salimpusa, maluwag ang lunan kahit upahan—
Lagos-lagusan, tiwasay, nakasuksok ang tabak ng anghel sa tagiliran.

Ngunit sa dapit-hapon, alingawngaw ng trapik ang sumampa sa bakod--
Nasulyapan ko rin ang ngiti sa labi ng labanderang nagwawalis--
Sa bukana ng tarangkahan, nasagap sa utusan ang balita ng masaker
Sa Mindanao, ginahasang biktima, madugong tunggalian ng uri’t kasarian…..

“Pantayong pananaw,” di kuno, walang pag-iimbot o kasuwapangan
Ang sermon sa Simbahan at Batasan…Lumabas ako’t nagtanong—
Anong asim, pait, askad ang lasa sa dilang dati’y walang kibo?
Nakabuwelo na ang anghel, hugot ang patalim, sa maalisangsangang takipsilim.

PAGSUKAT  SA  TRAYEKTORYA NG PANAGIMPAN

Ngunit bakit ka nangahas na sa akin ay lumiyag
Di mo baga natalastas na ako’y may ibang hanap?
           
                --Awit-Bayan



Dumarating sa gilid ng burol ang dayuhan

Pagkatapos ng dyugdyugan, anong mapapala?
Sinisingil ng mga balo’t ampon ang naglagalag
Bagama’t ambil sa kaniya’y taga-tuklas ng hiwaga,
Walang takot sa kawalan—lahat ay lumilipas…..
Dumarating sa  kurba ng bangin ang banyaga

Habang humihinga, payo ng pantas, asikasuhin
At alagaan ang di-sakop ng bukadurang palpak—
Nakalantad sa sindak ang kaluluwang hubad,
Nabunyag sa kilabot ang katawang nakabalat-kayo.
Dumarating sa bagwis ng layag ang kasamang naligaw

Lahat ay pumapanaw, anong silbi ng awa o habag?
Gayunma’y kanlungin ang sinumang kasiping sa magdamag,
Arugain ang katiwalang narumhan, nagtaksil,
Tinalikuran, taglay ang makasalana’t inandukhang kariktan.

Dumarating sa dulo ng bahaghari ang kadugong nagpautang

Sa karimlang lumambong, dumausdos ang tagulaylay--
Umaantak sa gunita ang kumalingang dibdib
Ginahis ng pangako’t panaginip, ngayo’y nakatimbuwang,
Niyapos ng dayuhang nakilala sa kislap ng bulalakaw.




MAHAL, MAGPAKAILANMAN

            Verweile doch, du bist so schon..   --Goethe, FAUST II

Hintay lang, sandali—

At sa sulok bumulong ang matiisi’t matiyagang kasama:
    “Higit na mabuti
               ang magsindi ng kandila kaysa isumpa ang dilim….”

Ngunit tanglaw ng bulalakaw sa iyong sulyap, kumaladkad sa ‘king katawan
     hanggang sa pampang, hilahod,  yapos ko, Mahal,
        ang lamang sumabog,  lakas ng diwa’t pusong
          uminog sa karnabal
                    ng araw bituwin  buwan ng ating buhay….
Hintay, sandali, anong ganda—

Apoy sa mata mo’y sulong pumatnubay, pinagtalik ang dilim at liwanag
        sa lamang nagnanais,
                nagpupuyos sa bawat himaymay ng gunita--

Sa gabing pusikit, kumikislap ang elektrisidad ng iyong hininga—

Sa kabilang pampang ng ilog doon tayo magtatagpo
           malayo sa barikada, sa puntod ng Alamogordo   Ground Zero   Fukushima—

Bulong ko’y  walang kandilang naghihintay, sumpain nawa ako
               sa pagbati ng iyong sumbat, Mahal –
                     Ay,  “pasensiya na po….”

Hintay, tila may naiwan—
Walang tiis o tiyagang kailangan, ngunit di ko matandaan kung ano….

Kung anumang natuklasang nakalimutan, puwede ba--
Ipaalam lamang, hindi paalam, Mahal ko, kundi
                              padayon!

TUNGKOL SA AWTOR


           Kilalang kritiko at manlilikha sa larangang internasyonal, si E. SAN JUAN, Jr.
ay dating 2009 Fellow ng W.E. B. Du Bois Institute, Harvard University.  Siya’y awtor ng maraming libro, kabilang na ang Balikbayang Sinta: An E. San Juan Reader (Ateneo University Press), Sapagkat Iniibig Kita (University of the Philippines Press), Tinik sa Kaluluwa; Rizal In Our Time (Anvil Publishing), Alay Sa Paglikha ng Bukang-Liwayway (Ateneo University Press), Salud Algabre (University of San Agustin Publishing House), at Balikbayang Mahal:  Passages from Exile, at Sutrang Kayumanggi (LuLu.com).
    Inireprint kamakailan ng U.P.UP Press ang kalipunan ng mga panunuring pampanitikan niya.  na Toward a People’s Literature.  Inilathala ng Lambert Academic Publishing Co., Saarbrucken, Germany, ang kaniyang Critical Interventions: From Joyce and Ibsen to Peirce and Kingston, kasunod ng In the Wake of Terror (Lexington) at US Imperialism and Revolution in the Philippines (Palgrave).
          Naglingkod siya bilang Fulbright professor of American Studies sa Katholieke Universiteit Leuven, Belgium; Fellow,  Center for the Humanities, Wesleyan University; at visiting professor of literature sa National Tsing Hua University, Hsinchu, Taiwan. Kamakailan, siya ay naging Residential Fellow ng Rockefeller Foundation Study & Conference Center sa Bellagio, Italya.  Siya ay Kasalukuyang kasalukuyang director ng Philippines Cultural Studies Center sa Connecticut, USA, at katulong na patnugot ng maraming dyornal tulad ng  Atlantic Studies, Left Curve, Cultural Logic, Kultura Kritika, at iba pa.  Kasapi siya sa National Writers Union, American Civil Liberties Union, Committees of Correspondence for Democracy and Socialism, American Studies Association, Democratic Socialists of America, at Modern Language Association of America. Simula Hunyo 2012, nahirang siyang fellow ng Harry Ransom Center, University of Texas, Austin.